Cuối năm 1949, đồng chí Hồ Tùng Mậu đến Tuyên Quang nhận nhiệm vụ Tổng Thanh tra Chính phủ theo Sắc lệnh số 138/B-SL, ngày 18/12/1949 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trụ sở làm việc của Ban Thanh tra đặt tại thác Rẫng, thôn Lập Binh, xã Bình Yên, huyện Sơn Dương (giáp trụ sở Văn phòng Chủ tịch phủ - Thủ tướng phủ). Ban Thanh tra Chính phủ hoạt động như một cơ quan chung với Ban Kiểm tra Trung ương Đảng. Đồng chí Hồ Tùng Mậu là Tổng Thanh tra Chính phủ và một thư ký riêng, đồng chí Trần Đăng Ninh (Tổng Thanh tra phó) và các cán bộ khác của Ban Kiểm tra Trung ương Đảng vừa là ủy viên hay phái viên kiểm tra Trung ương Đảng, vừa là ủy viên hay phái viên thanh tra Chính phủ.

Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Hồ Tùng Mậu, Ban Thanh tra Chính phủ đã cử nhiều đoàn công tác đến các địa bàn thuộc Liên khu Việt Bắc, Liên khu III, Liên khu IV. Các đoàn thanh tra chú trọng thanh tra việc chấp hành Sắc lệnh tổng động viên; việc thực hiện chính sách ruộng đất, chính sách thuế nông nghiệp, chuẩn bị các chiến dịch quân sự lớn; tình hình chi tiêu tài chính, thống nhất quản lý ngân sách; việc thực hiện chấn chỉnh biên chế; tình hình quan hệ giữa quân đội với các cơ quan chính quyền; về đường xá giao thông phục vụ chiến trường; thanh tra việc củng cố căn cứ địa Việt Bắc. 

Tháng 02/1950, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của đồng chí Hồ Tùng Mậu, Ban Thanh tra Chỉnh phủ đã thành lập đoàn thanh tra kiểm tra tình hình hoạt động mọi mặt ở khu căn cứ địa Việt Bắc. Đoàn đã kiểm tra, xem xét việc xây dựng, củng cố các tổ chức chính quyền, đoàn thể, quần chúng; việc chấp hành đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Chính phủ; việc xây dựng hậu phương, tình hình sản xuất, dự trữ lương thực, thực phẩm; tình hình xây dựng lực lượng dân quân, du kích; công tác phòng gian, bảo mật...

Trong những năm 1949 - 1950, cùng với công tác thanh tra việc chấp hành đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, Ban Thanh tra Chính phủ đã phối hợp với Ban Kiểm tra Trung ương và Ban Thanh tra các Bộ làm rõ, xử lý một số vụ tham ô lớn trong và ngoài quân đội, điển hình là vụ Trần Dụ Châu - Cục trưởng Cục Quân nhu và đồng phạm. Tháng 5/1950, sau khi nhận được một số đơn thư phản ánh của quần chúng, Ban Thanh tra Chính phủ đã thành lập Đoàn thanh tra do đồng chí Hồ Tùng Mậu làm Trưởng đoàn vào các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh thuộc liên khu IV để xem xét cụ thể tình hình.

Từ ngày 11 đến ngày 19/02/1951 đồng chí Hồ Tùng Mậu dự Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng tại xã Vinh Quang (nay thuộc xã Kim Bình), huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang, đồng chí được bầu là Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Sau Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng, đồng chí Hồ Tùng Mậu trở lại Ban Thanh tra Chính phủ tại thôn Lập Binh, xã Bình Yên, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang làm việc. 

Ngày 01/5/1951, Chính phủ ban hành thuế nông nghiệp thu bằng thóc, nhằm bảo đảm nhu cầu cho kháng chiến, phát triển sản xuất nông nghiệp, thống nhất và đơn giản chế độ đảm phụ cho dân, thực hiện đóng góp công bằng... Tình hình đó đặt ra yêu cầu phải đẩy mạnh việc kiểm tra, kiểm soát. Đồng chí Hồ Tùng Mậu đã nhiều lần đi các khu, các tỉnh, kiểm tra, giám sát thực hiện nghị quyết, chủ trương, chính sách của Đảng, thực hiện dân chủ, đặc biệt là công tác huy động nhân dân đóng góp sức người, sức của, vật chất cho tổng phản công. 

Hoạt động của Ban Thanh tra Chính phủ trong giai đoạn kháng chiến chống thực dân Pháp đã góp phần tích cực giúp Trung ương và Chính phủ xem xét việc chấp hành đường lối, chủ trương, chính sách ở các cấp, các ngành, các địa phương, đồng thời, thúc đẩy và cải tiến công tác, củng cố mối quan hệ quân, dân, chính, Đảng. Cách đánh giá sự việc khoa học, chính xác, khách quan trên cơ sở coi trọng việc dựa vào quần chúng, lắng nghe ý kiến quần chúng của Ban Thanh tra Chính phủ đã góp phần đặt nền móng đầu tiên trong quá trình xây dựng hệ thống tư tưởng và lý luận của Thanh tra Việt Nam, trong đó có công lao to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu. 

Trong thời gian ở Tuyên Quang, đồng chí Hồ Tùng Mậu còn giữ chức vụ là Hội trưởng đầu tiên của Hội Việt - Hoa hữu nghị; đồng chí đã có nhiều đóng góp quan trọng phát triển quan hệ Việt - Trung, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tranh thủ sự ủng hộ của cách mạng Trung Quốc đối với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của dân tộc ta. 

Ngày 23/7/1951, trên đường công tác Liên khu IV, đồng chí Hồ Tùng Mậu hy sinh do bị máy bay thực dân Pháp ném bom tại thị trấn Còng (nay thuộc thị xã Nghi Sơn, tỉnh Thanh Hóa). 

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng, đồng chí Hồ Tùng Mậu là người học trò ưu tú, cộng sự đắc lực, gần gũi của Chủ tịch Hồ Chí Minh; luôn nhận được sự tin cậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, được Người gọi là “chú”, coi là “người anh em chí thiết”; đồng chí luôn “đồng cam cộng khổ” với đồng chí, đồng bào, là tấm gương sáng của người chiến sĩ cách mạng trọn đời vì nước, vì dân, hy sinh vì sự nghiệp cách mạng vẻ vang của Đảng, của dân tộc. Khi đồng chí hy sinh, đích thân Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết Bài điếu đồng chí Hồ Tùng Mậu, có đoạn “Tôi với chú là đồng chí, lại là thân thiết hơn anh em ruột. Khi hoạt động ở đất khách quê người, khi bị giam ở lao tù đế quốc, khi đấu tranh ở nước nhà, hơn 25 năm, đã bao phen chúng ta đồng cam cộng khổ, như tay với chân”. “Toàn thể đồng sự và đồng chí sẽ cố gắng noi gương đạo đức cách mạng của chú, noi gương chú đã tận trung với nước, tận hiếu với dân”. Công lao của đồng chí Hồ Tùng Mậu với sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc, sẽ luôn được khắc ghi và trường tồn cùng non sông, đất nước.

Đảng bộ và nhân dân các dân tộc Tuyên Quang luôn tự hào có được những tháng năm gắn bó với đồng chí Hồ Tùng Mậu, được phục vụ cách mạng. Phát huy truyền thống quê hương cách mạng, Thủ đô Khu giải phóng, Thủ đô kháng chiến, tỉnh Anh hùng, học tập nhân cách, tấm gương cao đẹp của đồng chí Hồ Tùng Mậu, nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu cách mạng Việt Nam, Đảng bộ và nhân dân Tuyên Quang luôn phấn đấu vượt qua khó khăn, thách thức và đạt được những thành tựu quan trọng qua các thời kỳ cách mạng, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh. Đó cũng chính là sự tri ân của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang đối với những cống hiến, công lao to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu và sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc Việt Nam. 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội,  2011.

2. Anh Cả Nguyễn Lương Bằng, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005.

3. Phù Ninh: Tuyên Quang - Thủ đô kháng chiến, Nxb Trẻ, 2013.

4. Đảng ủy - Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang: Lịch sử Khu căn cứ cách mạng Tân Trào (1941 - 1954), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2006.

5. Ban Quản lý Khu du lịch lịch sử văn hóa và sinh thái Tân Trào: Lý lịch di tích Ban thanh tra Chính phủ, 2014.

6. Theo Hồi ký của đồng chí Nguyễn Văn Trân, nguyên Bí thư Trung ương Đảng.

Đức Nguyễn