Ảnh minh họa: Tất Thắng

Với ý nghĩa đó, trong quá trình xây dựng Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật, theo đề xuất của Chính phủ, Quốc hội đã quyết định đưa vào Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật và chọn ngày 9/11 hàng năm là Ngày Pháp luật Việt Nam. Kể từ năm 2013, ngày 9 tháng 11 hằng năm là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Ngày Pháp luật được tổ chức nhằm tôn vinh Hiến pháp, pháp luật, giáo dục ý thức thượng tôn pháp luật cho mọi người trong xã hội.

Xã hội hiện đại cùng với nền pháp quyền của các quốc gia đã đem lại bước tiến mới trong nền văn minh nhân loại. Pháp quyền (trong tiếng Anh là the Rule of law) là một khái niệm mở. Tùy thuộc vào hoàn cảnh chính trị, lịch sử, truyền thống văn hóa, pháp luật của mỗi quốc gia và quan niệm chính trị - pháp lý trong từng thời điểm mà khái niệm pháp quyền có nội hàm rộng, hẹp khác nhau. Tuy nhiên, pháp luật đều cùng chung một nhận thức cốt lõi về pháp quyền đó là: i) pháp luật có tính tối thượng mà mọi chủ thể bao gồm cả người dân và nhà nước đều bị điều chỉnh bởi pháp luật và đều phải tuân thủ pháp luật; ii) pháp luật đó phải là pháp luật bảo vệ công lý, công bằng và lẽ phải, bảo vệ quyền con người; iii) pháp luật đó được hình thành một cách dân chủ chứa đựng các giá trị của quốc gia, dân tộc và quốc tế [1].

Về cơ sở pháp lý, ngày pháp luật được quy định tại Điều 8 Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật và Nghị định số 28/2013/NĐ-CP ngày 04 tháng 4 năm 2013 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nhiều lần nhấn mạnh về triết lý xây dựng Nhà nước pháp quyền, "Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc, tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì". Tự do - Hạnh phúc theo quan điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh là người dân phải được hưởng đầy đủ đời sống vật chất và tinh thần, "Ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành".

Tại Nghị quyết số 48-NQ/TW năm 2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật của nước ta, xuất hiện thuật ngữ “nguyên tắc pháp quyền xã hội chủ nghĩa” để đánh giá thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa rằng: “Nguyên tắc pháp quyền xã hội chủ nghĩa từng bước được đề cao và phát huy trên thực tế”. Đại hội XII của Đảng, tổng kết 30 năm đổi mới toàn diện đất nước và đề ra phương hướng cho giai đoạn tới, văn kiện Đại hội của Đảng khẳng định: Trong tổ chức và hoạt động của Nhà nước, phải thực hiện dân chủ, tuân thủ các nguyên tắc pháp quyền và phải tạo ra sự chuyển biến tích cực, đạt kết quả cao hơn.

Nâng cao nhận thức pháp luật, tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống lý luận về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta đang là đòi hỏi cấp bách. Từ khi thực hiện đường lối đổi mới toàn diện (tháng12/1986) đến nay, có thể nói lý luận về xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta từng bước được hoàn thiện và phát triển qua các kỳ Đại hội Đảng. Tại Hội nghị Trung ương 2 khóa VII lần đầu tiên thuật ngữ “xây dựng nhà nước pháp quyền” chính thức ra đời trong văn kiện của Đảng. Đến Hội nghị giữa nhiệm kỳ khóa VII và các Đại hội VIII, IX, X, XI, XII lý luận về xây dựng nhà nước pháp quyền ngày càng được bổ sung và phát triển, đặc biệt trong Hiến pháp năm 2013.

Trong thời gian tới, các phương hướng chủ đạo trong xây dựng và phát triển hệ thống pháp luật ở nước ta tiếp tục nâng cao nhận thức về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mà thượng tôn Hiến pháp và pháp luật là tư tưởng chủ đạo. Đổi mới mô hình lập pháp, nâng cao chất lượng lập pháp theo tinh thần và nội dung của Hiến pháp năm 2013 đảm bảo tuân thủ nguyên tắc dân chủ, pháp quyền, công khai, minh bạch của hệ thống pháp luật. Tiếp tục xây dựng cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước theo Hiến pháp năm 2013. Tiếp tục cải cách tư pháp theo tinh thần và nội dung mới của Hiến pháp năm 2013 về Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân trong việc bảo vệ công lý, công bằng, nhân phẩm, quyền con người, quyền công dân. Đảng Cộng sản Việt Nam thượng tôn pháp luật, lãnh đạo và kiểm soát quyền lực chính trị của mình và quyền lực nhà nước trong xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta.

Để thực hiện mục tiêu đó, tiên quyết cần nâng cao trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và giải pháp hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước theo luật định. Đổi mới tư duy pháp lý xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật ngày càng có chất lượng cao. Tiếp tục thể chế hóa đầy đủ quy định trong Hiến pháp về nhiệm vụ hàng đầu của Tòa án là bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Tăng cường công tác tổ chức thi hành pháp luật theo Hiến pháp năm 2013 - nhân tố đảm bảo thượng tôn pháp luật trong hành động.

Giờ đây, chúng ta không những được bảo đảm các quyền cơ bản về kinh tế, văn hoá – xã hội mà còn được tự do thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Đó là kết quả mà bất cứ công dân nào cũng đều mong muốn và có trách nhiệm gìn giữ, kế thừa.

1. GS.TS. Trần Ngọc Đường - Nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc  hội,  Bàn về nguyên tắc pháp quyền trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. NXB. Tư pháp.

Đỗ Hồng Thanh