Đầu năm 1945, tình hình quốc tế và trong nước chuyển biến hết sức mau lẹ. Đêm 09/3/1945, Nhật nổ súng đảo chính Pháp trên toàn Đông Dương. Ngay sau đó, ngày 12/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị lịch sử "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta", thổi bùng cao trào kháng Nhật cứu nước với các cuộc khởi nghĩa từng phần tại các tỉnh Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang…
Lán Nà Nưa - nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói với Đại tướng Võ Nguyên Giáp “Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn, cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập”
Để bảo đảm sự lãnh đạo kịp thời và tập trung cho phong trào cách mạng cả nước, lãnh tụ Hồ Chí Minh chỉ thị cho đồng chí Võ Nguyên Giáp khẩn trương tìm kiếm một địa điểm làm trung tâm chỉ đạo cách mạng. Địa điểm này phải đáp ứng trọn vẹn các yêu cầu chiến lược: Nằm trong căn cứ địa Việt Bắc, phong trào quần chúng phát triển mạnh, địa thế thuận lợi cả tiến công lẫn phòng thủ và đặc biệt là giao thông thuận tiện để liên lạc với Trung ương Đảng ở miền xuôi.
Chấp hành chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh, đồng chí Võ Nguyên Giáp cùng Ban lãnh đạo Phân khu B - Nguyễn Huệ (gồm các đồng chí Song Hào, Tạ Xuân Thu, Lê Dục Tôn, Lê Trung Đình...) đã trực tiếp khảo sát thực địa vùng dọc sông Phó Đáy từ xã Kim Quan (nay sáp nhập với xã Tân Trào) đến xã Tân Trào, tỉnh Tuyên Quang. Sau khi phân tích kỹ lưỡng, đồng chí Võ Nguyên Giáp cùng tập thể lãnh đạo thống nhất nhận định: xã Tân Trào (tên cũ là Kim Long) chính là nơi đáp ứng tối ưu nhất các điều kiện chiến lược - nơi "dễ cơ động, tiến lên, lui xuống, sang trái, sang phải đều có thể đi cả bốn hướng. Đường liên lạc về xuôi cũng thuận lợi" và quyết định chọn vùng Tân Trào làm căn cứ trung tâm lãnh đạo của Trung ương Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh.
Cây đa Tân Trào - nơi đồng chí Võ Nguyên Giáp đọc Quân lệnh số 1 của Ủy ban khởi nghĩa, ngày 16/8/1945
Ngày 04/5/1945, lãnh tụ Hồ Chí Minh bắt đầu cuộc hành trình từ Pác Bó (tỉnh Cao Bằng) về xã Tân Trào (tỉnh Tuyên Quang) theo con đường Nam tiến mà trước đây Người đã vạch ra cho Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân. Chiều ngày 17/5/1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp đi đón lãnh tụ Hồ Chí Minh cùng đoàn công tác từ tỉnh Cao Bằng về tỉnh Tuyên Quang và gặp Người ở bản Nà Kiến, xã Nghĩa Tá, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn (nay là xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên). Ngày 21/5/1945, lãnh tụ Hồ Chí Minh và đoàn về đến Tân Trào, đồng chí Song Hào cùng với một số đồng chí cán bộ đón Người trước đình Hồng Thái.
Từ tháng 5/1945 đến cuối tháng 8/1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp làm việc tại nhà ông Hoàng Trung Dân (thôn Tân Lập, xã Tân Trào). Hằng ngày vào các buổi chiều, đồng chí đều lên lán Nà Nưa báo cáo công việc với Bác Hồ. Cuối tháng 5/1945, sau khi nghe đồng chí Võ Nguyên Giáp báo cáo Nghị quyết Hội nghị Quân sự Bắc Kỳ, Bác Hồ đã chỉ đạo thành lập Khu giải phóng (gồm 6 tỉnh Cao - Bắc - Lạng - Hà - Tuyên - Thái), thống nhất các lực lượng vũ trang thành Quân Giải phóng và quyết định triệu tập Hội nghị cán bộ toàn khu để tổ chức lãnh đạo và triển khai công tác.
Ngày 04/6/1945, Khu giải phóng chính thức thành lập gồm 6 tỉnh: Cao Bằng, Bắc Kạn (nay sáp nhập với tỉnh Thái Nguyên), Lạng Sơn, Hà Giang (nay sáp nhập với tỉnh Tuyên Quang), Tuyên Quang, Thái Nguyên và một số vùng phụ cận thuộc các tỉnh Bắc Giang (nay sáp nhập với tỉnh Bắc Ninh), Vĩnh Yên (nay sáp nhập với tỉnh Phú Thọ), Phú Thọ, Yên Bái (nay sáp nhập với tỉnh Lào Cai). Tân Trào được chọn làm Thủ đô Khu giải phóng. Khu giải phóng đặt dưới sự chỉ đạo của Ủy ban chỉ huy lâm thời, đồng chí Võ Nguyên Giáp làm Ủy viên Thường trực, đặc trách vấn đề quân sự. Khu giải phóng là hình ảnh thu nhỏ của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sau này, ở đó các chính sách lớn của Đảng và Việt Minh được thực hiện, mang lại cuộc sống ấm no cho người dân.
Cuối tháng 7/1945, tại lán Nà Nưa, xã Tân Trào, tỉnh Tuyên Quang lãnh tụ Hồ Chí Minh bị ốm, một lần đồng chí Võ Nguyên Giáp lên báo cáo công việc, thấy Bác mệt nặng, đồng chí xin phép ở lại với Bác. Đêm ấy, tỉnh lại sau cơn sốt, lãnh tụ Hồ Chí Minh nói với đồng chí Võ Nguyên Giáp: “Lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù phải hy sinh đến đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập”(1). Lần tỉnh lại sau đó, Người lại dặn: “Lúc nào cũng phải chú trọng xây dựng chi bộ, bồi dưỡng cán bộ, đảng viên và phần tử trung kiên. Trong chiến tranh du kích, lúc phong trào lên, ta phải hết sức phát triển, vừa phát triển vừa chú trọng xây dựng căn cứ cho thật vững chắc, để đề phòng lúc khó khăn mới có chỗ đứng chân được”(2).
Ngày 13/8/1945 Trung ương Đảng và Tổng bộ Việt Minh thành lập Uỷ ban khởi nghĩa toàn quốc, gồm 5 đồng chí: Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Trần Đăng Ninh, Lê Thanh Nghị và Chu Văn Tấn, do đồng chí Trường Chinh, Tổng Bí thư, trực tiếp phụ trách. Đêm hôm đó, lúc 23 giờ, tại nhà ông Hoàng Trung Dân, đồng chí Võ Nguyên Giáp chỉ đạo đồng chí thư ký đánh máy Quân lệnh số 1 - Lệnh Tổng khởi nghĩa (3). Từ ngày 14 đến ngày 15/8/1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp tham dự Hội nghị toàn quốc của Đảng tại khu rừng Nà Nưa, xã Tân Trào, đồng chí Võ Nguyên Giáp được bầu bổ sung làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
Ngày 16 đến ngày 17/8/1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp tham dự Đại hội Quốc dân tại đình Tân Trào, xã Tân Trào.
Chiều ngày 16/8/1945, bên cạnh cây đa Tân Trào, đồng chí Võ Nguyên Giáp tập hợp bộ đội Việt Nam Giải phóng quân đọc Quân lệnh số 1, giao nhiệm vụ và thề quyết tâm thực hiện chủ trương của Đảng, hành quân về giải phóng thị xã Thái Nguyên, một vị trí quan trọng nối căn cứ địa Việt Bắc với trung du, đồng bằng châu thổ sông Hồng để tiến về giải phóng Hà Nội và các tỉnh, thành phố trong cả nước (4).
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp đảm nhiệm nhiều trọng trách lớn của Đảng và Nhà nước. Cuối năm 1946, khi nguy cơ cuộc chiến tranh toàn quốc sát gần, Chủ tịch Hồ Chí Minh hỏi đồng chí Võ Nguyên Giáp: "Nếu địch mở rộng chiến tranh trên miền Bắc, Hà Nội có thể giữ được bao lâu?", đồng chí Võ Nguyên Giáp báo cáo với Người: Có thể giữ được một tháng. Bác lại hỏi: Các thành phố khác thì sao?, đồng chí Võ Nguyên Giáp trả lời: "Các thành phố khác thì ít khó khăn hơn". Bác hỏi tiếp: "Còn vùng nông thôn?", đồng chí Võ Nguyên Giáp trả lời: "Vùng nông thôn nhất định ta giữ được". Người suy nghĩ giây lát rồi nói: "Ta lại trở về Tân Trào"(5).
Đầu năm 1947, Trung ương Đảng, Quốc hội, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trở lại căn cứ địa Việt Bắc. Tuyên Quang một lần nữa trở thành "Thủ đô kháng chiến". Tại đây, Đại tướng Võ Nguyên Giáp tham gia tổ chức các hội nghị quân sự then chốt như: Hội nghị dân quân lần thứ nhất (5/1947) và Hội nghị quân sự toàn quốc lần thứ năm (9/1947).
Cuối năm 1947, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Bộ Tư lệnh đã chỉ đạo quân dân ta bẻ gãy cuộc tấn công lớn của thực dân Pháp lên Việt Bắc. Ngày 23/12/1947, tại Lễ mít tinh giữa thị xã Tuyên Quang rực rỡ cờ hoa, đồng chí Võ Nguyên Giáp đã đọc Nhật lệnh mừng chiến thắng oanh liệt trên sông Lô, Đoan Hùng, Khe Lau. Ghi nhận những đóng góp to lớn đó, ngày 20/01/1948, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh phong quân hàm Đại tướng cho đồng chí Võ Nguyên Giáp. Ngày 28/5/1948, Lễ phong quân hàm lịch sử được tổ chức, đồng chí trở thành vị Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam khi mới 37 tuổi.
Đầu năm 1951, Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng các đồng chí lãnh đạo cao cấp của Đảng làm việc tại thôn Bó Củng, xã Kim Bình, tỉnh Tuyên Quang để chuẩn bị cho Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng. Tại Đại hội lịch sử này, Đại tướng đã trình bày Báo cáo quan trọng "Xây dựng quân đội nhân dân hoàn thành chiến tranh giải phóng", xác định rõ 3 giai đoạn của cuộc kháng chiến (phòng ngự, cầm cự, tổng phản công) và khẳng định xây dựng căn cứ địa có ý nghĩa chiến lược ngang hàng với xây dựng lực lượng vũ trang. Tại Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng, Đại tướng được Đại hội bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Bộ Chính trị.
Trong suốt 9 năm kháng chiến chống Pháp, với vai trò Tư lệnh Quân đội kiêm Bí thư Quân ủy Trung ương, Tổng Tư lệnh chiến dịch, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã trực tiếp chỉ huy hàng loạt chiến dịch lớn, như: Việt Bắc Thu - Đông (năm 1947), Biên Giới (năm 1950), Trung Du (năm 1950), Đồng Bằng (năm 1951), Hòa Bình (năm 1951 -1952), Tây Bắc (năm 1952), Thượng Lào (năm 1953). Đặc biệt, năm 1954, Đại tướng Võ Nguyên Giáp được Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh tin tưởng trao quyền trực tiếp chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ, Đại tướng đã chỉ đạo sát sao, quyết định thay đổi phương châm tác chiến sang "đánh chắc, tiến chắc", đập tan tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ “Lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược.
Những năm tháng hoạt động cách mạng tại Tuyên Quang không chỉ khắc họa bản lĩnh, trí tuệ và tài năng quân sự kiệt xuất của Đại tướng Võ Nguyên Giáp mà còn thắt chặt tình cảm gắn bó sâu sắc giữa Đại tướng với Nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang. Phát huy truyền thống của quê hương "Thủ đô Khu giải phóng", "Thủ đô kháng chiến", Đảng bộ, chính quyền và Nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang luôn tự hào, noi theo tấm gương đạo đức cách mạng trong sáng của Đại tướng Võ Nguyên Giáp - Tổng Tư lệnh kiệt xuất, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Đức Nguyễn
TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1), (2). Đại tướng Võ Nguyên Giáp: Những chặng đường lịch sử, Nxb. Chính trị quốc gia - Sự thật.
(3). Việt Nam giải phóng quân, Nxb. Quân đội nhân dân.
(4). Võ Nguyên Giáp Tiểu sử, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
(5). Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Những chặng đường lịch sử, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.