Sinh ra và lớn lên giữa vùng đất mang đậm không gian văn hóa Cao Lan, được tiếp nối mạch nguồn văn hóa từ người cha là Nghệ nhân dân gian Sầm Văn Dừn trực tiếp truyền dạy các nghi lễ, phong tục, dân ca, dân vũ và nghệ thuật trình diễn dân gian, anh Đạo không rời quê hương mà quyết tâm theo đuổi niềm đam mê được gắn bó với bản làng, với những làn điệu Sình ca, những điệu múa dân gian và kho tàng tri thức dân gian của người Cao Lan. Bằng sự bền bỉ, kiên trì, qua hơn 20 năm miệt mài nghiên cứu, thực hành và sưu tầm đã giúp anh trở thành một trong những người am hiểu sâu sắc nhất về văn hóa Cao Lan hiện nay tại địa phương. Không chỉ lưu giữ ký ức văn hóa trong những trang sách cổ, anh Đạo còn trực tiếp phục dựng và đưa các giá trị ấy trở lại đời sống cộng đồng. Anh đã nghiên cứu, sưu tầm và dịch 20 bài Sình ca cổ sang tiếng Việt; phục dựng nhiều nghi lễ truyền thống, các làn điệu dân ca, điệu múa dân gian; đồng thời sáng tạo cách thức sân khấu hóa để văn hóa Cao Lan có thể đến gần hơn với công chúng mà vẫn giữ nguyên hồn cốt văn hóa Cao Lan. Đặc biệt, anh là một trong số rất ít người hiện nay còn nắm giữ kỹ thuật chế tác trống sành cổ - loại nhạc cụ độc đáo gắn liền với đời sống tín ngưỡng và văn hóa của người Cao Lan. Gần 50 chiếc trống sành do anh chế tác đã được sử dụng tại các câu lạc bộ văn hóa dân gian, bảo tàng và nhiều chương trình quảng bá văn hóa trong nước, quốc tế. 

Với những nỗ lực không ngừng nghỉ, anh Đạo đã góp phần đưa văn hóa Cao Lan tỏa sáng tại nhiều sự kiện văn hóa lớn của vùng Đông Bắc và toàn quốc, nổi bật là Giải A tại Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc vùng Đông Bắc lần thứ X năm 2018; Giải xuất sắc tại Lễ hội Văn hóa Thổ cẩm Việt Nam lần thứ II năm 2020; Huy chương Vàng Hội thi Diễn xướng dân gian văn hóa các dân tộc toàn quốc năm 2024; Giải B tại Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc vùng Đông Bắc lần thứ XI năm 2024; cùng nhiều giải A tại các Liên hoan hát Sình ca của huyện Sơn Dương (cũ) và tỉnh Tuyên Quang.

Nghệ nhân Sầm Văn Đạo giới thiệu và tái hiện di sản trống sành cổ Cao Lan

Đằng sau những giải thưởng ấy là một hành trình âm thầm nhưng đầy bền bỉ. Anh không chỉ biểu diễn, nghiên cứu hay phục dựng, mà còn dành phần lớn tâm sức cho công tác truyền dạy. Từ lớp học đầu tiên với 9 thanh thiếu niên (năm 2008) trong thôn tham gia, đến nay đã có hơn 200 học viên tham gia lớp học do anh giảng dạy, hướng dẫn thực hành hát Sình ca, múa dân gian và nghệ thuật trình diễn văn hóa Cao Lan. Đối tượng tham gia chủ yếu là thanh thiếu niên, người đồng bào dân tộc thiểu số và các thành viên câu lạc bộ văn hóa dân gian ở nhiều địa phương trong và ngoài tỉnh. Trong số đó, 175 người hiện vẫn đang duy trì sinh hoạt, thực hành di sản tại các câu lạc bộ văn hóa dân gian, trở thành lực lượng nòng cốt trong phong trào bảo tồn văn hóa cơ sở. Không chỉ truyền dạy ở Tuyên Quang, anh còn được các cơ quan chuyên môn của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các địa phương như Lạng Sơn, Thái Nguyên mời tham gia giảng dạy, hướng dẫn xây dựng mô hình bảo tồn văn hóa cộng đồng. 

Nghệ nhân Sầm Văn Đạo cùng các thành viên biểu diễn tiết mục Múa khai đèn tại Đại hội đại biểu Đảng bộ xã Phú Lương lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 20230

Điều đáng quý là từ những lớp học ấy, tình yêu văn hóa dân tộc đã được truyền sang thế hệ trẻ. Ngay trong gia đình mình, anh Đạo đã truyền cảm hứng cho con trai tham gia nghiên cứu, bảo tồn di sản. Các đề tài khoa học của con anh về bảo vệ và phát huy hát Sình ca, dân vũ Cao Lan đã đạt giải tại các cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh phổ thông của tỉnh.

Với những đóng góp nổi bật trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể, anh Đạo đã được Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang tặng nhiều Bằng khen; trong đó có Bằng khen vì thành tích xuất sắc thực hiện chính sách dân tộc giai đoạn 2016-2020; Bằng khen vì thành tích xuất sắc trong thực hiện Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam. Năm 2023, anh được vinh danh trong Top 100 gương mặt trẻ tiêu biểu tỉnh Tuyên Quang, là một trong những cá nhân có sức lan tỏa tích cực đối với cộng đồng và xã hội. Hình ảnh người nghệ nhân dân gian ấy cũng nhiều lần xuất hiện trên sóng truyền hình quốc gia qua các chương trình của VTV, VOV, VTC và nhiều cơ quan báo chí Trung ương. Anh từng được lựa chọn là gương mặt tiêu biểu xuất hiện trong Gala kỷ niệm 20 năm chương trình Đường lên đỉnh Olympia - một sự ghi nhận đặc biệt dành cho hành trình cống hiến bền bỉ vì cộng đồng.

Hơn hai mươi năm gắn bó với di sản, điều anh Đạo nhận được không chỉ là những giải thưởng hay bằng khen. Phần thưởng lớn nhất chính là khi tiếng hát Sình ca vẫn vang lên trong các bản làng, khi những điệu múa dân gian tiếp tục được lớp trẻ thực hành, khi ngày càng có nhiều người biết đến và tự hào về văn hóa Cao Lan. Giữa nhịp sống hiện đại, hành trình của anh Sầm Văn Đạo cho thấy một điều giản dị nhưng sâu sắc: di sản văn hóa chỉ có thể được gìn giữ, bảo tồn và phát huy khi có những con người sẵn sàng dành cả tuổi trẻ, tâm huyết và tình yêu của mình để gìn giữ và trao truyền. Và anh chính là một trong những người như thế - người đang ngày ngày lặng thầm giữ lửa cho hồn cốt văn hóa Cao Lan trên quê hương Tuyên Quang.

Nguyễn Yến