Thời gian gần đây, việc một số quốc gia trong khu vực Đông Nam Á tăng cường truy quét, triệt phá các trung tâm lừa đảo trực tuyến đã làm xuất hiện xu hướng các đối tượng phân tán, dịch chuyển địa bàn hoạt động. Một số nhóm thuê căn hộ, chung cư, văn phòng tại các thành phố lớn; thiết lập hệ thống máy tính, đường truyền, SIM điện thoại, tài khoản ngân hàng để tiếp tục tổ chức lừa đảo. Đồng thời, có dấu hiệu các đối tượng cầm đầu di chuyển nhân sự, thiết bị đến các khu vực biên giới, giáp ranh giữa các quốc gia để tránh sự phát hiện, đấu tranh của cơ quan chức năng. Tuyên Quang là địa bàn biên giới, cửa khẩu, có hoạt động du lịch, thương mại, dịch vụ phát triển, lượng người trong và ngoài nước đến cư trú, du lịch lớn, bên cạnh những điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế - xã hội cũng tiềm ẩn nguy cơ bị các đối tượng lợi dụng để tổ chức, trung chuyển, che giấu hoặc hỗ trợ hoạt động của các đường dây tội phạm công nghệ cao.

Thực tế cho thấy, nguy cơ tội phạm sử dụng công nghệ cao trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang đang hiện hữu và có chiều hướng diễn biến phức tạp, với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, hoạt động trên nhiều lĩnh vực và có yếu tố liên tỉnh, xuyên quốc gia. Từ đầu năm 2026 đến nay, lực lượng Công an tỉnh đã phát hiện, đấu tranh, khởi tố hoặc phối hợp cơ quan điều tra khởi tố 10 vụ phạm tội về trật tự xã hội có liên quan đến việc sử dụng công nghệ cao; phát hiện, đấu tranh, ngăn chặn 4 vụ việc liên quan đến hành vi mua bán trái phép dữ liệu cá nhân; đồng thời phát hiện, tấn công, vô hiệu hóa 80 nguồn phát tán, chia sẻ các bài viết, video có nội dung xấu độc, sai sự thật.

Trong lĩnh vực lừa đảo chiếm đoạt tài sản, các đối tượng triệt để lợi dụng mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, nền tảng thanh toán điện tử và tài khoản ngân hàng để thực hiện hành vi phạm tội. Điển hình, tháng 5/2026, Công an tỉnh Tuyên Quang khởi tố vụ án, khởi tố bị can Nguyễn Văn Chung về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” do sử dụng Facebook, Zalo đăng thông tin bán ô tô giá rẻ để yêu cầu người mua chuyển tiền đặt cọc và các khoản phí, qua đó chiếm đoạt trên 200 triệu đồng của nhiều bị hại ở nhiều tỉnh, thành phố. Bên cạnh đó, lực lượng Công an tỉnh đã đấu tranh, triệt phá các đường dây tội phạm hoạt động trên không gian mạng, trong đó có đường dây mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy qua Telegram và dịch vụ logistics, bắt giữ 10 đối tượng, thu giữ gần 10 kg ma túy các loại; một chuyên án xuyên quốc gia khác bước đầu khởi tố 11 bị can tại nhiều tỉnh, thành phố, thu giữ khoảng 170 kg ma túy các loại.

Những con số trên cho thấy, lừa đảo trực tuyến không còn là những hành vi manh mún, tự phát mà đang có xu hướng tổ chức hóa, chuyên nghiệp hóa, ứng dụng công nghệ cao và xuyên quốc gia. Đối tượng có thể hoạt động ở nhiều quốc gia, sử dụng hạ tầng kỹ thuật và tài khoản nhận tiền phân tán tại nhiều địa bàn, khiến việc phát hiện, truy vết, phong tỏa dòng tiền và thu thập chứng cứ ngày càng khó khăn. Đáng lo ngại, dữ liệu cá nhân đang trở thành nguồn thông tin quan trọng để tội phạm xây dựng kịch bản lừa đảo. 

Từ những thông tin có thật đó, đối tượng có thể giả danh Công an, ngân hàng, cán bộ cơ quan nhà nước, lãnh đạo, đồng nghiệp, người thân; đưa ra những tình huống gần như được “may đo” cho từng nạn nhân. Dữ liệu càng đầy đủ, kịch bản lừa đảo càng thuyết phục; thông tin thật càng nhiều, câu chuyện giả càng khó bị phát hiện. Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo tiếp tục làm cho ranh giới giữa thật và giả trên không gian mạng trở nên mong manh hơn. Công nghệ Deepfake, DeepVoice có thể tạo hình ảnh, khuôn mặt, giọng nói tương tự người thật; các công cụ AI giúp đối tượng tạo nội dung giả nhanh hơn, tiếp cận nạn nhân với quy mô lớn hơn và cá nhân hóa kịch bản ở mức độ cao hơn. Điều đó đặt ra một yêu cầu mới về nhận thức: trên môi trường số, “thấy đúng mặt, nghe đúng giọng, biết đúng thông tin” chưa chắc đã là thật.

Một xu hướng đáng chú ý khác là tội phạm ngày càng tập trung tấn công vào tâm lý con người, thay vì chỉ tấn công vào hệ thống kỹ thuật. Các đối tượng cố tình tạo cảm giác khẩn cấp, sợ hãi, tò mò hoặc ham lợi khi đưa nạn nhân vào những tình huống cụ thể như: tài khoản sắp bị khóa, người thân gặp nạn, có liên quan đến vụ án, phải chuyển tiền ngay, phải giữ bí mật hoặc cài đặt ứng dụng để “xác minh”. Mục tiêu là khiến nạn nhân hành động trước khi kịp kiểm chứng. Vì vậy, một phút mất cảnh giác của người sử dụng đôi khi có thể trở thành “lỗ hổng” nguy hiểm hơn cả một khiếm khuyết kỹ thuật. 

Các hình thức lừa đảo trên mạng xã hội

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác phòng ngừa, đấu tranh vẫn còn một số khó khăn. Việc nhận diện sớm các đối tượng thường xuyên thay đổi nơi cư trú, địa điểm hoạt động hoặc có quan hệ với các đối tượng ở nước ngoài còn phức tạp; việc trao đổi, cung cấp thông tin từ một số ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông có lúc chưa đáp ứng yêu cầu về tốc độ; phương thức, thủ đoạn phạm tội thay đổi nhanh trong khi công tác tuyên truyền, cảnh báo có thời điểm chưa theo kịp; phương tiện, trang thiết bị kỹ thuật phục vụ phân tích, giám định và truy vết dữ liệu điện tử vẫn cần tiếp tục được tăng cường.

Từ thực tiễn đó cho thấy, phòng, chống lừa đảo trên không gian mạng không thể chỉ bắt đầu khi tiền đã bị chuyển hoặc dữ liệu đã bị đánh cắp, mà phải bắt đầu từ việc bảo vệ dữ liệu, nhận diện nguy cơ và hình thành thói quen an toàn số ngay từ đầu. 

Để chủ động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và không để tội phạm sử dụng công nghệ cao lợi dụng địa bàn hoạt động, cần tập trung thực hiện đồng bộ một số giải pháp sau:

Nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức đảng, người đứng đầu cơ quan, đơn vị trong bảo vệ dữ liệu cá nhân và bảo đảm an toàn thông tin. Cần xác định đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn gắn với kỷ luật công vụ, trách nhiệm quản lý và uy tín của cơ quan, tổ chức. Thường xuyên rà soát việc thu thập, lưu trữ, chia sẻ dữ liệu; phân quyền truy cập phù hợp; hạn chế việc trao đổi tài liệu, thông tin cá nhân trên các nền tảng không bảo đảm an toàn. 

Mỗi cán bộ, đảng viên và quần chúng Nhân dân cần phải hình thành thói quen và kỹ năng “an toàn số” trong thực thi công vụ và đời sống hằng ngày; thực hiện nguyên tắc “kiểm chứng trước khi chia sẻ, xác minh trước khi hành động”; không cung cấp mật khẩu, mã OTP, mã xác thực; không truy cập đường link lạ, cài đặt ứng dụng không rõ nguồn gốc hoặc thực hiện giao dịch tài chính khi chưa được kiểm chứng qua kênh chính thức. 

Đổi mới công tác tuyên truyền, cảnh báo theo hướng ngắn gọn, trực quan, sát thực tế và cập nhật nhanh các phương thức, thủ đoạn mới. Nội dung tuyên truyền cần giúp cán bộ, đảng viên và Nhân dân nhận diện rõ các hình thức giả danh Công an, ngân hàng, cán bộ cơ quan nhà nước, người thân; sử dụng Deepfake, DeepVoice; yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin hoặc cài ứng dụng. Tuyên truyền phải trả lời được ba vấn đề: dấu hiệu nào là bất thường, cần kiểm chứng bằng cách nào và phải báo cho cơ quan nào. 

Công an tỉnh Tuyên Quang tuyên truyền tuyên, phổ biến, giáo dục pháp luật trên môi trường số cho các em học sinh

Phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên trong bảo vệ dữ liệu cá nhân và phòng, chống lừa đảo trên môi trường mạng. Mỗi cán bộ, đảng viên phải chủ động bảo vệ tài khoản, thiết bị và dữ liệu của mình; không tùy tiện đăng tải, chuyển tiếp tài liệu công tác, dữ liệu của cơ quan, đồng nghiệp và người dân; thận trọng trong việc công khai hình ảnh, giọng nói, lịch trình và những thông tin có thể bị lợi dụng để mạo danh. Đồng thời, mỗi cán bộ, đảng viên cần trở thành một “hạt nhân an toàn số” tại cơ quan, gia đình và khu dân cư, chủ động cập nhật, chia sẻ cảnh báo chính thống, hướng dẫn người thân, đồng nghiệp và Nhân dân nâng cao khả năng tự phòng ngừa

Tăng cường phối hợp và nâng cao năng lực phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao. Cần nâng cao hiệu quả phối hợp giữa lực lượng Công an với ngân hàng, tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, doanh nghiệp viễn thông và các nền tảng số trong xác minh tài khoản, SIM, thiết bị, dòng tiền và dữ liệu điện tử; đồng thời tiếp tục đầu tư trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật chuyên dụng, nâng cao năng lực thu thập, phân tích, giám định, truy vết chứng cứ điện tử và đào tạo đội ngũ cán bộ có kiến thức chuyên sâu về công nghệ, tài chính, ngân hàng, viễn thông, ngoại ngữ để đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm có tổ chức, liên địa bàn và xuyên quốc gia. Chuyển đổi số càng đi vào chiều sâu, giá trị của dữ liệu càng lớn và thủ đoạn lợi dụng dữ liệu để phạm tội càng tinh vi. Vì vậy, bảo vệ dữ liệu cá nhân, phòng, chống lừa đảo, mạo danh trên môi trường mạng không chỉ là nhiệm vụ của lực lượng chuyên trách mà cần trở thành một yêu cầu thường xuyên trong quản trị cơ quan, trong thực thi công vụ và trong đời sống của mỗi người dân. Lực lượng Công an giữ vai trò nòng cốt trong phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh; các cơ quan, tổ chức phải có trách nhiệm bảo vệ dữ liệu và bảo đảm an toàn hệ thống; còn mỗi cán bộ, đảng viên phải thực sự phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu, trở thành những “điểm tựa an toàn số” trong cơ quan và cộng đồng. 

Mỗi dữ liệu được bảo vệ tốt hơn, mỗi yêu cầu chuyển tiền được xác minh kỹ hơn, mỗi đường link được kiểm tra trước khi truy cập và mỗi cảnh báo được truyền đi kịp thời sẽ góp phần tạo nên một “lá chắn số” vững chắc. Đó không chỉ là bảo vệ tài sản, quyền riêng tư của mỗi người, mà còn là góp phần giữ vững an ninh, trật tự, củng cố niềm tin số và xây dựng Tuyên Quang an toàn, văn minh trong tiến trình chuyển đổi số.

                                                                                                                                Trần Thảo