Vào những năm đầu thế kỷ XX, nhằm siết chặt bộ máy cai trị hà khắc và khống chế trục giao thông huyết mạch kết nối ba tỉnh Tuyên Quang, Hà Giang (nay là Tuyên Quang) và Cao Bằng, thực dân Pháp đã xây dựng Căng Bắc Mê trên sườn núi Rồng thuộc thôn Đồn Điền, xã Yên Cường, huyện Bắc Mê, tỉnh Hà Giang (nay là xã Yên Cường, tỉnh Tuyên Quang). 

Di tích Căng Bắc Mê

Theo các tư liệu lịch sử, Căng Bắc Mê được thực dân Pháp xây dựng năm 1939 để giam giữ, quản thúc các chiến sĩ cách mạng chưa bị kết án nhằm trấn áp và uy hiếp phong trào cách mạng. Căng Bắc Mê có diện tích khoảng 2.500m2, nằm ở vị trí hiểm trở, giữa rừng núi hoang vu, ba bề là núi đá, phía trước là sông Gâm - thuận lợi cho việc canh phòng, cô lập tù nhân. Với hệ thống nhà giam, vọng gác, nhà làm việc, nhà thông tin, nhà kho… xung quanh có hệ thống tường thành bảo vệ kiên cố, xây dựng bằng đá tảng, dài khoảng 190m, cao 2m, dày 40cm; cứ 10m lại có một lỗ châu mai hình vuông. Khu nhà giam biệt lập, hoang vắng, được bao bọc xung quanh bởi những ngọn núi cao, rừng già và điều kiện khắc nghiệt của nhà tù đế quốc, nên tù nhân rất khó trốn thoát. Nơi đây từng được ví như “địa ngục giữa đại ngàn”, bởi điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt, khí hậu khắc khổ và sự giám sát tàn bạo của cai ngục.

Trong hai năm 1940 - 1941, thực dân Pháp đã đưa hai đợt tù nhân về đây, với khoảng 300 người, trong đó có đảng viên Đảng Cộng sản và những chiến sĩ yêu nước bị bắt từ các nhà tù Sơn La, Phú Thọ, Hỏa Lò… lên đây để giam giữ. Trong đó có các đồng chí cộng sản tiêu biểu, có tầm ảnh hưởng lớn đến phong trào cách mạng lúc bấy giờ như Xuân Thủy, Nguyên Hồng, Khuất Duy Tiến, Phan Bôi (Hoàng Hữu Nam), Trần Cung (Nguyễn Ngọc Cư), Hoàng Bắc Dũng, Lê Giản, Đặng Việt Châu… Dù bị tra tấn dã man, gông cùm, xiềng xích nhưng các chiến sĩ cộng sản vẫn kiên trung, giữ vững khí tiết, âm thầm biến nhà tù thành “trường học cách mạng”. 

Thực tiễn lịch sử tại Căng Bắc Mê đã chứng minh một quy luật mang tính khoa học: Ở đâu có đàn áp, ở đó có đấu tranh; nơi nào gian khổ nhất, ở đó tính Đảng và bản lĩnh người cộng sản càng tỏa sáng. Trước ngón đòn tàn bạo của kẻ thù, các chiến sĩ cách mạng không chịu hàng phục hay rơi vào bi quan, thoái chí, mà đã chủ động biến chốn lao tù thành "trường học cách mạng". Điểm sáng mang tính quyết định tại Căng Bắc Mê chính là sự thành lập và hoạt động bí mật của Chi bộ Đảng trong nhà tù do đồng chí Trần Hiệu làm Bí thư. Trong điều kiện bị kiểm soát gắt gao và sự dò la của mật vụ, Chi bộ vẫn giữ vững nguyên tắc tổ chức, quán triệt nghiêm túc các nghị quyết, chủ trương của Đảng. Tính Đảng và tinh thần tiền phong, gương mẫu được thể hiện rõ qua từng hoạt động cụ thể: Chi bộ đã khéo léo lãnh đạo anh em tù nhân đấu tranh đòi cải thiện chế độ sinh hoạt, chống lại sự bạo hành của cai ngục. Mở các lớp học văn hóa, học lý luận chính trị, học tiếng dân tộc thiểu số ngay trong phòng giam nhằm nâng cao trình độ cho cán bộ và chuẩn bị chủ động về lực lượng, trí tuệ cho giai đoạn cách mạng tiếp theo. Mặc cho chế độ lao dịch khắc nghiệt, phong trào văn hóa, thơ ca cách mạng vẫn lan tỏa mạnh mẽ, giữ cho tâm hồn người cộng sản luôn sáng ngời niềm tin vào ngày thắng lợi. Bằng uy tín chính trị và tấm gương đạo đức, các đồng chí đã giác ngộ được nhiều binh lính, Nhân dân quanh vùng Căng Bắc Mê, biến vùng phụ cận thành cơ sở quần chúng tin cậy của Đảng. 

Do sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng vùng biên giới và sự tăng cường đoàn kết, đấu tranh quyết liệt của các tù nhân ở Căng Bắc Mê, lo sợ phong trào cách mạng đang lan rộng ở các tỉnh biên giới, sợ sự ảnh hưởng của tù nhân đến người dân Bắc Mê, cuối năm 1942, thực dân Pháp đã phải chuyển những tù nhân đi nơi khác giam giữ, nơi đây chỉ còn lực lượng lính khố xanh trấn giữ.

Chi bộ Đảng Căng Bắc Mê là minh chứng sinh động cho năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu bền bỉ và tính kiên định mục tiêu lý tưởng của Đảng Cộng sản Việt Nam ngay cả trong những hoàn cảnh thử thách nghiệt ngã nhất. Sự trưởng thành và kiên cường của các đồng chí tù chính trị Căng Bắc Mê đã đóng góp quan trọng vào sự phát triển của phong trào Việt Minh ở khu vực Việt Bắc, góp phần tạo tiền đề trực tiếp tiến tới thắng lợi vĩ đại của Cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945. 

Cán bộ đoàn viên, thanh niên xã Yên Cường tham quan khu vực giam giữ các tù nhân tại Căng Bắc Mê

Xác định rõ vị trí lịch sử, ý nghĩa văn hóa của di tích trong việc giáo dục, rèn luyện ý chí kiên trung, tinh thần đấu tranh cách mạng, lòng yêu nước; hiểu biết về lịch sử địa phương cũng như phát huy những giá trị truyền thống cho thế hệ trẻ và cho mai sau. Năm 1992, Căng Bắc Mê được Bộ Văn hóa, Thông tin và Thể thao công nhận là Di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 97/QĐ-BVHTT ngày 21/01/1992.

Năm 2003 và 2009, di tích lịch sử Căng Bắc Mê được tỉnh Hà Giang trùng tu, tôn tạo nhằm bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử cách mạng, phục vụ Nhân dân tham quan, học tập truyền thống, phát triển du lịch địa phương, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của Nhân dân.

Nhằm giúp người dân và du khách dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu về giá trị lịch sử của di tích Căng Bắc Mê, năm 2021, tỉnh đã đầu tư kinh phí trùng tu, tôn tạo và đưa ứng dụng công nghệ số vào công tác tuyên truyền và quảng bá di tích. Theo đó, hệ thống mã QR đã được gắn tại các điểm di tích chính, giúp du khách chỉ cần quét mã bằng điện thoại là có thể truy cập ngay thông tin, hình ảnh tư liệu, bản đồ số và thuyết minh tự động về lịch sử hình thành, quá trình đấu tranh của chiến sĩ cách mạng tại Căng Bắc Mê. Nhờ những bước đi sáng tạo đó, Căng Bắc Mê đang dần được “đánh thức” trong không gian số, trở thành điểm đến hấp dẫn trong hành trình tìm về nguồn cội, nơi lịch sử được tái hiện.

                                                        Đức Nguyễn