Di tích nằm trên lưng chừng núi Bòng, cách Ủy ban nhân dân xã Tân Trào khoảng 2km về phía Tây ẩn mình dưới tán rừng nguyên sinh kín đáo, phía trước hướng ra dòng sông Đáy. Vị trí này nằm ở trung tâm An toàn khu, thuận tiện kết nối với các cơ quan Trung ương Đảng, Phủ Thủ tướng (ở Thác Dẫng) và các hướng chiến trường trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. 

Bác Hồ ở và làm làm việc tại Lán Háng Bòng (ảnh tư liệu)

Ngay phía trước cửa hang đá tự nhiên dài khoảng 20m, các đồng chí cận vệ dựng một căn lán nhỏ làm nơi ở và làm việc cho Bác. Lán được dựng theo kiểu nhà sàn miền núi đơn sơ. Vật liệu được làm bằng khung tre, gỗ cọc rắn chắc, mái lợp lá cọ, sàn trải tre mai phanh phẳng, vách thưng bằng nứa đan nong đôi. Lán có 3 cửa chính, phụ, cửa sổ lớn quay về phía Tây - Bắc đón ánh sáng tự nhiên với phên liếp chống bằng cọc tre. Cầu thang gỗ 9 bậc bước lên xuống. Phía sau lán có lối dẫn trực tiếp vào lòng hang đá để trú ẩn khi có nguy hiểm. Cách lán khoảng 60m về phía dưới là khu bếp và kho; ra xa 100m là khu nhà ở của các đồng chí cận vệ và nguồn nước sinh hoạt. 

Di tích lán Hang Bòng

Hang Bòng là địa điểm Bác Hồ ở và làm việc nhiều lần nhất và lâu nhất trong suốt 9 năm kháng chiến chống Pháp. Tổng thời gian Bác sống tại đây là khoảng 20 tháng (lần thứ nhất từ tháng 5/1951 đến tháng 12/1951; lần thứ 2 từ tháng 01/1952 đến tháng 4/1952; lần thứ 3 từ tháng 6/1952 đến tháng 12/1952). Sau thành công của Đại hội II của Đảng (02/1951) và Đại hội thống nhất Việt Minh - Liên Việt (3/1951), Bác Hồ chuyển về ở và làm việc tại Hang Bòng (mang mật danh Cơ quan 41). Căn nhà sàn đơn sơ tựa vào vách đá Hang Bòng - hướng ra dòng sông Đáy - thể hiện tư duy quân sự và nghệ thuật căn cứ địa sâu sắc. Đặt tại vị trí "tiến có thể đánh, lui có thể giữ", Hang Bòng vừa bảo đảm an toàn tuyệt đối cho cơ quan đầu não, vừa thuận tiện kết nối liên lạc với các chiến trường và quốc tế, dựa vững chắc vào sự che chở của Nhân dân. 

Tại Hang Bòng, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng chủ trì nhiều phiên họp của Trung ương và Hội đồng Chính phủ, ban hành nhiều chủ trương, quyết sách toàn diện trên các mặt trận: Ban hành nhiều Sắc lệnh để thi hành chủ trương đường lối của Đảng, Chính phủ (Sắc lệnh số 165/SL, ngày 06/5/1951 về thành lập Ngân hàng Quốc gia Việt Nam - đặt nền móng cho hệ thống tiền tệ độc lập; Sắc lệnh số 92/SL, ngày 25/05/1952 về quy định việc phát hành các loại giấy bạc Ngân hàng Quốc gia Việt Nam; Sắc lệnh số 96/SL, ngày 14/06/1952 về quy định các trường hợp giảm, miễn thuế thương nghiệp… nhằm xây dựng nền kinh tế tự túc, tự cường). 

Lán Hang Bòng là nơi Bác Hồ cùng Bộ Chính trị theo sát diễn biến chiến trường và đưa ra các chỉ đạo mang tính chiến lược. Tại đây, Người đã phân tích sâu sắc bản chất và âm mưu của địch, ban hành chỉ thị củng cố và phát triển phong trào dân quân du kích trong vùng tạm chiếm, đồng thời vạch ra các nhiệm vụ cốt lõi cho các chiến dịch lớn như Chiến dịch Hòa Bình (11/1951), Chiến dịch Tây Bắc (10/1952) nhằm chủ động tiêu diệt sinh lực địch, chuyển từ thế phòng ngự sang thế tiến công. Từ Hang Bòng, Bác mở rộng quan hệ đối ngoại với các nước xã hội chủ nghĩa (Trung Quốc, Liên Xô, Triều Tiên) và thắt chặt liên minh chiến đấu Việt - Lào - Campuchia. Người chủ trì Hội nghị Trung ương 2 (khóa I), đẩy mạnh chỉnh đốn Đảng và chống chủ nghĩa cá nhân. 

Cũng tại Hang Bòng, đã chứng kiến sự quan tâm sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh tới công tác thương binh - liệt sĩ, phát động các phong trào thi đua sản xuất, khen thưởng các đơn vị hành chính xuất sắc, động viên thiếu niên nhi đồng và giữ mối liên hệ mật thiết với đồng bào các dân tộc địa phương… 

Di tích Hang Bòng là bằng chứng sinh động về bản lĩnh chính trị, tư duy khoa học và phong cách làm việc giản dị, gần gũi của Bác Hồ. Ngày 29/6/2001, Bộ Văn hóa - Thông tin đã cấp bằng công nhận Di tích lịch sử quốc gia cho Hang Bòng. Ngày nay, lán Hang Bòng đã được phục dựng nguyên trạng, trở thành điểm "về nguồn" thu hút đông đảo du khách, cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ tới tham quan, học tập và tưởng nhớ công ơn của Chủ tịch Hồ Chí Minh

Nguyễn Văn Đức