Di tích Thành Nhà Bầu

Chúa Bầu là tên tôn xưng của Vũ Công Mật, một trong hai thủ lĩnh cát cứ vùng đất Tuyên Quang, Yên Bái (nay là Lào Cai), Lào Cai vào cuối  triều Lê. Hai anh em Vũ Công Uyên, Vũ Công Mật quê ở làng Ba Đông hạ,  sau chuyển cư trú ở làng Đông Ba thượng, xã Đồng Quang huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương (nay là Hải Phòng).  Nhà nghèo, cha mất sớm,  mẹ ở vậy tần tảo nuôi con. Thủa nhỏ Mật được đi học nhưng không bao lâu khi mẹ bị thủy nạn qua đời phải bỏ học. Hai anh em đều có sức khỏe hơn người, làm nghề đánh cá nuôi nhau.  Năm 1522 do bị ức hiếp quá đáng Uyên giết tên quan xã tàn ác rồi cùng em trốn chạy lên  mạn ngược. Theo Lê Quý Đôn trong "Kiến văn tiểu lục" thì lúc mới nổi dậy, Vũ Công Mật ở xã Khổng Tuyền (Suối Khổng,  khu vực xã Hồng  Sơn ngày nay). 

Khởi nghiệp từ Khổng Tuyền nhưng không muốn mưu đồ sớm bị phát lộ, anh em Uyên, Mật chuyển đến xóm Khuân Bầu xã Đại Đồng, châu Thu Vật (khi đó châu Thu Vật thuộc Tuyên Quang).  Trước cảnh triều chính đổ nát, quan lại tham tàn, lòng người oán hận, Uyên và Mật bèn tập hợp dân chúng nổi lên giết quan lại đánh chiếm huyện đường châu Thu Vật, mở đầu cuộc khởi nghĩa chống triều đình nhà Lê. 

Vũ Công Uyên tự xưng là đô tướng rồi  hợp lực với Mạc Đăng Dung cùng chống nhà Lê. Thế lực của anh em họ Vũ dần mạnh lên. Nhận thấy Mạc Đăng Dung giành ngôi vua từ nhà Lê không được tầng lớp quan lại nhà Lê ủng hộ, anh em họ Vũ  bèn tuyệt giao với Mạc Đăng Dung; đồng thời Vũ Công Uyên vào hành cung vua Lê ở Thanh Hóa qui phục, dương cờ phò Lê cự Mạc. Vua Lê Chiêu Tông,  phong Vũ Công Uyên làm Đô thống sứ, tước Khánh dương hầu. Từ một cuộc khởi nghĩa chống phong kiến áp bức, anh em họ Vũ nhanh chóng trở thành dòng họ thế tập, quay lại áp bức bóc lộ nhân dân. 

Vũ Công Uyên mất, trao quyền cho em là Vũ Công Mật. Vua Lê phong cho Mật chức Gia quốc công thế tập, cho Mật cai quản  một vùng đất Tuyên Quang, các huyện Lâm Thao, Đoan Hùng, Đà Dương... 

 Vũ Công Mật truyền cho con là Vũ Công Kỷ tước Nhân quận công. Tiếp đến Vũ Công Ứng tước Tụ quận công; Vũ Công Sực tước Tống quận công;  Vũ Công Tuấn tước Khoan quận công. Công Tuấn quay lại chống nhà Lê, bị Chúa Trịnh đánh bại vào năm 1667.

Họ Vũ khởi lên từ Công Uyên, Công Mật, trải 5 đời,  ngót 150 ngang 7 đời vua Lê từ Lê Trang Tông đến Lê Huyền Tông, đồng thời với 6 đời chúa Trịnh, từ Trịnh Kiểm đến Trịnh Tạc và 10 đời nhà Mạc từ Mạc Đăng Dung đến Mạc Kính Vũ.

Bằng xếp hạng di tích quốc gia Thành Nhà Bầu

Trong phạm vi các tỉnh Tuyên Quang, Lào Cai hiện còn dấu tích nhiều thành trì mang tên thành nhà Bầu, đều do anh em, cha con họ Vũ chỉ huy xây đắp để chống nhau với nhà Mạc như thành Đại Đồng (thành này nằm trong lòng hồ Thác Bà), thành Nghị Lang ở Lào Cai. Riêng thành nhà Bầu ở Bình Ca là nơi anh em họ Vũ có ý định lập đại bản doanh để rồi đóng đô ở đấy. Đoạn sông Lô chảy qua Bình Ca có khúc uốn hình chữ U, hiện còn một mạch đất trũng nối hai đầu đoạn sông. Tương truyền vệt đất ấy do chúa Bầu định khơi một đoạn sông đào. Nếu đoạn sông đào làm xong thì toàn bộ khu vực của thành được sông Lô bao bọc. Họ Vũ định lấy sông làm hào, một ý định táo bạo, độc đáo về mặt phòng thủ. Nhưng công trình chưa hoàn thành thì lực lượng của họ Vũ bắt đầu suy yếu.

Xung quanh khu vực bến Bình Ca thuộc địa phận phường Bình Ca còn những tên xóm, tên làng có xuất xứ liên quan đến hoạt động của chúa Bầu như xóm Thúc Thủy là nơi hội quân đường sông, xóm Trường Thi là nơi tuyển chọn nhân tài.

 Những dấu vết thành trì của nhà Bầu  cho thấy vị trí quân sự quan trọng của  Bình Ca. Đồng thời cũng là những cứ liệu giúp tìm hiểu nhiều mặt về một giai đoạn lịch sử Tuyên Quang. 

 Thành nhà Bầu xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia năm 2013.        

                                                                                                                                                                       BBT