Trải dài gần hai vĩ độ, thiên nhiên Tuyên Quang giàu có, hùng vĩ và diễm lệ; nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới và á nhiệt đới thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp. Là vùng biên ải, Tuyên Quang luôn giữ vị trí quốc phòng trọng yếu trong các cuộc kháng chiến chống xâm lược phương Bắc. Thời kỳ Cách mạng Tháng Tám, Tân Trào - Tuyên Quang là thủ đô Khu Giải phóng, nơi khai sinh ra nướcViệt Nam Dân chủ Cộng hòa; là Thủ đô Kháng chiến trong 9 năm chống thực dân Pháp với trên 700 di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh trên địa bàn tỉnh.

    Ban Biên tập Cổng thông tin điện tử Đảng bộ tỉnh mở chuyên mục “TUYÊN QUANG - DI TÍCH LỊCH SỬ VÀ DANH LAM THẮNG CẢNH ” với mong muốn người Tuyên Quang càng tự hào, chung tay vun đắp vẻ đẹp và truyền thống quê hương càng thêm rạng rỡ. Qua đó giới thiệu quê hương Tuyên Quang cùng đồng bào cả nước và  bầu bạn quốc tế. 

-----

    DI TÍCH LỊCH SỬ

                               Di tích THÀNH  NHÀ  MẠC                         

Thành nhà Mạc nằm ở phía  hữu ngạn sông Lô. thuộc phường Minh Xuân

Nhà Mạc đắp thành đất

Thời kỳ đầu, khi  mới giành ngôi vua,  phần lớn địa bàn Bắc Kỳ, trong đó có Tuyên Quang do nhà Mạc kiểm soát. Chùa Hang ở An Khang được xây dựng dưới thời Mạc Đăng Doanh. Năm 1592, thất thế trước triều đình Lê - Trịnh, làm theo “ sấm trạng” Nguyễn Bỉnh Khiêm, vua tôi nhà Mạc rời lên Cao Bằng,  lấy nơi này làm căn cứ,  xây thành Na Lữ làm kinh đô. Nhờ đó Nhà Mạc tồn tại thêm 70 năm, qua 5 đời vua.

Để bảo vệ Cao Bằng, nhà Mạc cho đắp nhiều thành lũy, hình thành tuyến phòng ngự từ xa. Thành nhà Mạc phần nhiều tường thành bằng đất, tận dụng tối đa điều kiện tự nhiên như đồi gò làm tường thành, sông suối làm hào. Cũng như vậy, thành nhà Mạc ở Tuyên Quang tường thành dựa vào Thổ Sơn, sông Lô  là hào phía đông. 

 Những địa phương có thành nhà Mạc đều lưu truyền câu chuyện  thành được đắp xong chỉ trong một đêm. 

Truyền thuyết không phải là sự thật nhưng là hồi quang phản chiếu  một hiện tượng, một sự kiện có thật đã tưng xẩy ra tại địa điểm đó. Trong trường hợp này đó là hồi quang của tình hình chiến sự cấp bách nên việc đắp thành gấp gáp và bằng cách nào đó huy động được đông đảo nhân lực 

Thành nhà Mạc, nằm giữa hai khu phố Xuân Hoà và Tam Cờ,  thuộc địa phận  phường Tân Quang- nay là phường Minh Xuân. Thành đắp theo kiểu hình vuông, tương truyền xây dựng năm 1592 dưới thời Mạc Mậu Hợp..

 Có ý kiến cho rằng thành có từ thời nhà Lê. Thời đó triều đình Lê- Trịnh vướng vào cuộc chiến với họ Nguyễn ở Đàng Trong, không cần và cũng không thể  đắp một quân thành ở miền núi phía Bắc như Tuyên Quang.   

Lời tâu của Nguyễn Đăng Giai vào năm 1844 chứng tỏ thành đắp bằng đất: “Tỉnh Tuyên Quang, thành đất cao đến 3, 4 thước, trên cắm chông tre, nhà cửa nơi sảnh thự rất là tiêu điều” .

  Nhà Nguyễn  xây  thành 

 Nguyên nhân Nhà Nguyễn xây thành phải nói đến cuộc  khởi nghĩa của Nông Văn Vân . Tháng 7 năm 1833, Nông Văn Vân tri châu Bảo Lạc bất mãn với triều đình đã phát động khởi nghĩa, lấy Vân Trung và  Ngọc Lạc huyện Bảo Lạc làm căn cứ và được sự hưởng ứng của Thổ ty các châu Bảo Lạc, Đại Man, Vị Xuyên, Thu Vật, Lục Yên ( thuộc tỉnh Tuyên Quang) và  nhiều thủ lĩnh tỉnh  Cao Bằng.

 Mở đầu  khởi nghĩa, Nông Văn Vân giao Ma Sĩ Vịnh chỉ huy 1.000 nghĩa quân đánh  đồn Ninh Biên- phường Hà Giang1 ngày nay-  Chỉ hơn một giờ đã chiếm được đồn. Bố chánh Tuyên Quang Phạm Phổ thắt cổ tự tử, các chỉ huy khác, cùng hàng trăm lính triều đình bị bắt. Ngay sau đó, Nghĩa quân  đánh chiếm đồn Phúc Nghi,  đồn Trinh (thuộc châu Đại Man). 

Cuối tháng 10 năm 1833, Nghĩa quân xây dựng đồn lũy dã chiến dày đặc bao vây thành Tuyên Quang, 

  Tin cấp báo , Minh Mệnh vội sai Tổng đốc Sơn-Hưng- Tuyên Lê Văn Đức  đem 600 lính, 5 thớt voi cùng  súng lớn đến giải vây thành Tuyên Quang. Liền đó điều thêm quân, voi chiến, súng thần công, thuốc đạn, cấp cho Tuyên Quang.

 Không hạ được thành Tuyên Quang, Nông Văn Vân chuyển hướng đánh chiếm tỉnh thành Cao Bằng. Các viên quan đầu tỉnh Bố chính, Án sát, lãnh binh  đều tự sát. 

Từ thành Tuyên Quang, Lê Văn Đức và Nguyễn Công Trứ chỉ huy quân triều đình chia hai đường tiến lên Vân Trung. Bị Nghĩa quân liên tiếp chặn đánh, khi  đến Vân Trung với tình trạng  “ phải ăn khoai đồng rau núi”,  trong tổng số  1 vạn quân xuất phát đã có trên 2.000 lính bị ốm,  hơn 100 lính bỏ mạng.   Lê Văn Đức, Nguyễn Công Trứ  rút quân về tỉnh thành Tuyên Quang.

Tháng 12 năm 1834,  ba đạo quân triều đình từ Tuyên Quang  (do Lê Văn Đức, Phạm Văn Điển chỉ huy), Cao Bằng  ( do Tạ Quang Cự, Nguyễn Tiến Lâm, Hồ Hựu chỉ huy, Thái Nguyên ( do Nguyễn Đình Phổ, Nguyễn Công Trứ, Lê Văn Thụy, Nguyễn Tiến Lâm chỉ huy ) tiến đến bao vây Vân Trung. Triều đình còn điều thêm nhiều binh lính,  voi chiến, thuyền chiến chở súng lớn,  lương thảo từ Thanh Hóa, Nghệ An,  Hải Dương,  Hà Nội tập trung tối đa lực lượng nhằm dập tắt cuộc khởi nghĩa.   Nông Văn Vân chỉ huy nghĩa quân phục ở đỉnh núi,  xếp gỗ, đá làm lũy, giữ chỗ hiểm bắn súng, tên nỏ chống cự đến phút cuối cùng thì tự thiêu trong rừng Thẩm Bát.                                                                                                                                                   

Sau khi dẹp yên khởi nghĩa, triều đình càng nhận ra vị trí quan trọng của thành Tuyên Quang. Năm 1844, từ lời tâu của Nguyễn Đăng Giai, Tổng đốc Lê Đại Cương, tâu xin mở thêm rộng ra.Vua Thiệu Trị giao Tổng  đốc Nguyễn Đăng Giai và Lãnh binh Nguyễn Trọng Thao đôn đốc xây dựng Thành tỉnh Tuyên Quang:  Hơn 2.000 binh lính từ Sơn Tây được huy động xây thành trong ba tháng mới xong. Từ đây ngôi thành mới còn thêm tên là thành Tuyên Quang. Tên đó chỉ tồn tại trong văn bản hành chính. Cho đến ngày nay người dân vẫn truyền nhau gọi ngôi thành đó là thành Nhà Mạc. Sự lưu truyền trong dân là không thể bác bỏ.                                                             

Thành Nhà Mạc xây thời Nhà Nguyễn chu vi 274 trượng ( đơn vị đo lường xưa ) ,cao 7 thước 2 tấc, mở ba cửa 2 mặt trước sau đều 55 trượng, 2 mặt tả hữu đều 65 trượng, đằng trước mặt và bên tả bên hữu có 3 cửa. Tường thành cao 3,5m dày 0,8m. Ở giữa mỗi mặt thành có một cửa bán nguyệt. Trên cửa xây tháp, mái lợp bằng ngói vảy. Bên trong tường có một con đường nhỏ để tiếp đạn dược lên thành. Ngoài cùng bao bọc tường thành là một lớp hào rộng 4 thước, sâu 5 thước. Đồi Thổ Sơn trong thành cao gần 50 mét dốc đứng,  hướng chếch bắc.Dời hành cung đến Thổ Sơn.  Đằng trước xây kỳ đài và vọng lâu. Phía trước kỳ đài sẵn có cái hồ cũ, nay đào lại cho vuông. Bên tả về phía trước, dựng dinh Tuần phủ, về phía sau dựng 2 toà kho tàng, bên hữu ở phía trước  dinh án sát, phía sau dựng 2 toà khám đường và nhà ngục.

 Trước khi thực dân Pháp chiếm, Nhà Nguyễn cho sửa chữa, gia cố thêm thành một, xây bằng loại gạch nhỏ. 

. Thành án ngữ bên bờ sông Lô, nằm trên trục giao thông thủy bộ thuận lợi. Địa hình và cấu trúc như vậy khiến cho thành trở nên một vị trí quân sự trọng yếu. 

Thành là nơi diễn ra nhiều sự kiện  lịch sử:             

 Tám tháng vây đánh quân Pháp

 Khoảng Cuối năm 1883,  theo Hiệp ước Hác măng ( 25- 8- 1883) ký với Pháp, triều đình Nhà Nguyễn cử quan lại hành chính tới các tỉnh Bắc Kỳ. Ở Tuyên Quang có tuần phủ Hoàng Tướng Hiệp, bố chánh Lê Văn Duyên, án sát Nguyễn Niệm, thông phán Nguyễn Trung Hội. 

Đầu năm 1884, Hoàng Thủ Trung- một bộ tướng của Lưu Vĩnh Phúc đem 2.000 quân  từ Hưng Hóa lên chiếm thành Tuyên Quang, bắn chết Nguyễn Trung Hội, bắt Hoàng Tướng Hiệp, Lê Văn Duyên chạy trốn.  Sau khi lấy hết kho tàng sổ sách, Hoàng Thủ Trung rút quân, bỏ trống thành Tuyên Quang. 

Ngày 31 tháng 5 năm 1884,  đại tá Duysenơ  chỉ huy quân Pháp từ  Hưng Hóa theo đường thủy lên Tuyên Quang.. Quân Pháp  vào thành không gặp phải sự kháng cự nào. Duysenơ giao cho trung tá Đôminê chỉ huy  2 đại đội lê dương, 1 đại đội ngụy, 37 pháo thủ và công binh, đóng giữ thành, rút số quân còn lại về Hưng Hóa.

 Trước cảnh quê hương, đất nước bị ngoại bang xâm chiếm, nhiều nông dân đã gia nhập nghĩa quân của Lãnh Chân, Đốc Thịnh và đoàn quân của Lưu Vĩnh Phúc.Trong khoảng thời gian ngắn quân số lên tới 1 vạn 5 nghìn. Hai lực lượng phối hợp thành Liên quân  đánh Pháp. 

 Tháng 5 năm1884, Liên quân bắt đầu cuộc tấn công, liên tiếp nã đạn vào thành, đào những đường hầm sát tới tường thành, dùng thuốc nổ để công phá. Đồng thời   chặn đánh các chiến thuyền tiếp viện của địch trên sông Lô đoạt lấy lương thực vũ khí.

 Nhiều lần mìn nổ phá đổ một đoạn tường thành.Tuy nhiên hoả lực của Liên quân  kém sức công phá, các đợt tấn công đều bị địch chặn lại.

Liên quân tiếp tục xiết chặt vây hãm, khiến hơn 600 bịnh lính và sĩ quan địch khốn đốn vì thiếu lương ăn, nước uống, bị sốt rét, kiết lỵ hoành hành. Sau tám tháng, từ  tháng 5 năm1884 đến  tháng 3 năm 1885  một phần ba lực lượng quân Pháp ( hơn 200 tên) bị tiêu diệt, hầu hết sĩ quan và một nửa binh lính bị thương. nơn nớp chờ viện binh.

 Kết hợp đấu tranh vũ trang và chính trị buộc quân Nhật  đầu hàng.

Ngày 15 tháng 8, trên đường đi dự Quốc dân Đại hội,  Đồng chí Song Hào  được giao nhiệm vụ chỉ huy khởi nghĩa giải phóng tỉnh lỵ Tuyên Quang. Uỷ ban khởi nghĩa của tỉnh được thành lập gồm các đồng chí  Song Hào, Tạ Xuân Thu, Trần Thế Môn. Đêm 16 tháng 8, quân Giải phóng, tự vệ địa phương  tập kết tại đồn điền Châu Khiết. Lúc 2 giờ sáng ngày 17 tháng 8 xuất quân, chia làm 2 mũi nhanh chóng đánh chiếm dinh tỉnh trưởng, trại bảo an, nhà bưu điện, sở kho bạc.  Riêng thành nhà Mạc quân Nhật còn đóng trại. Bị bao vây, quân Nhật xin được điều đình. Tuy nhiên khi biết đồng bọn từ Hà Giang về quân Nhật trong thành trở mặt, bắn pháo, đại liên bắn vào các khu phố làm chết 2 tự vệ và 3 người dân. Kiên quyết đập tan âm mưu của địch, ngày 20-8, một đơn vị quân Giải phóng cấp tốc hành quân cản đường cánh quân Nhật từ Hà Giang xuống.  Đồng thời tập trung lực lượng mở đợt tấn công  vào thành và tổ chức đông đảo quần chúng tuần hành thị uy rầm rộ. Liên tục bị tấn công cả về quân sự và chính trị,  ngày 21-8 quân Nhật buộc phải đầu hàng. 

Ngày 24-8, Hàng vạn nhân dân tham gia mít tinh do Uỷ ban khởi nghĩa tổ chức. Uỷ ban nhân dân cách mạng lâm thời của tỉnh Tuyên Quang tuyên bố thành lập. 

Hai lần chứng kiến quân Pháp thất bại

Thu đông 1947, thực dân Pháp mở cuộc tấn công lớn lên Việt Bắc, dùng đường sông Lô làm một trong hai gọng kìm.  Trước khi tản cư nhân dân thị xã Tuyên Quang thực hiện triệt để tiêu thổ kháng chiến.  Khi quân Pháp đến, thị xã Tuyên Quang hoàn toàn là một nơi hoang vắng. Đóng quân trong thành nơn nướp lo sợ. Hành quân lên Chiêm Hóa chúng vấp phải nhiều trận bị phục kích cả đường bộ lẫn đường sông. Hai binh đoàn  không hội quân được. Trên đường rút lui chúng liên tiếp bị đánh chặn, thiệt hại nhiều về binh lực và phương tiện chiến tranh. Đêm 21 tháng 11 năm 1947, để tránh những đòn truy kích,  quân Pháp bỏ lại toàn bộ quân trang quân dụng, bí mật rút khỏi thị xã Tuyên Quang.

Tháng 5 năm 1949, Bộ chỉ huy Pháp mở cuộc hành quân Pô-môn đánh lên Phú Thọ -Tuyên Quang hòng phá hoại hậu phương kháng chiến và đỡ đòn cho hướng Tây Bắc. Địch huy động vào cuộc hành quân 2.600 binh lính gồm bộ binh, pháo binh, công  binh, cả thuỷ quân, quân dù và một phi đội không quân. Địch hành quân bằng cơ giới đến Đoan Hùng, rẽ quốc lộ 70 qua Tây Cốc sang phà Hiên, đánh vào thị xã Tuyên Quang từ hướng tây. Chúng đóng quân các  cao điểm nhà thờ, Thổ Sơn. 

 Bộ Chỉ huy chiến dịch Sông Lô được thành lập gồm các tướng Bằng Giang, Vương Thừa Vũ, Lâm Kính. Quân dân ta phục kích đánh địch trên các nẻo đường Trung Môn, Ỷ La, đường Hiên. Pháo binh từ các vị trí Ghềnh Quýt, Tràng Đà, làng Giao bắn vào quân địch trong thành.               

 Bị bao vây, tấn công từ nhiều phía,  sau ba tuần chiếm đóng thị xã Tuyên Quang, giữa tháng 5 năm 1949, mặt trận Sông Thao mở màn, địch vội vã rút quân.   

   Di tích thành Nhà Mạc xếp hạng Di tích Lịch sử Văn hóa cấp quốc gia năm 1991.

   BBT