Tuyên Quang xưa thuộc bộ Vũ Định của Nhà nước Văn Lang. Trải qua các triều đại Đinh, Lý, Trần, Lê... Tuyên Quang có tên gọi châu Tuyên Quang, thừa Tuyên Quang, phủ Tuyên Hoá, trấn Minh Quang. Năm 1831, vua Minh Mạng chia cả nước thành 31 tỉnh, trong đó Tuyên Quang với các đơn vị: phủ Yên Bình, huyện Hàm Yên, châu Vị Xuyên, châu Đại Man, châu Lục Yên, châu Bảo Lạc bao gồm các tỉnh Tuyên Quang, Hà Giang và một phần tỉnh Yên Bái (nay là tỉnh Lào Cai). Sau khi thực dân Pháp đánh chiếm Tuyên Quang, đầu thế kỷ XX chúng chia Tuyên Quang thành hai tỉnh Tuyên Quang và Hà Giang. Để đáp ứng được tình hình và nhiệm vụ mới của đất nước, ngày 25/9/1975, Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá III) ra Nghị quyết số 245-NQ/TW về việc bỏ khu, hợp tỉnh; tại kỳ họp thứ 2 - Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (ngày 27/12/1975) quyết định giải thể các Khu tự trị và hợp nhất một số tỉnh, trong đó có tỉnh Hà Giang và Tuyên Quang được hợp nhất thành tỉnh Hà Tuyên; tháng 10/1991, thực hiện quyết định của Quốc hội khoá VIII, tỉnh Hà Tuyên được chia tách thành 2 tỉnh: Hà Giang và Tuyên Quang. Ngày 12/4/2025 Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết số 60-NQ/TW về thực hiện chính quyền 02 cấp, theo đó quyết định hợp nhất tỉnh Tuyên Quang và tỉnh Hà Giang lấy tên là tỉnh Tuyên Quang.
Lán Nà Nưa nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc từ cuối tháng 5/1945 đến ngày 22/8/1945 để chuẩn bị lãnh đạo Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945
Nằm ở vị trí chiến lược quan trọng, là “trấn biên ” che chở cho “kinh trấn”, từ xa xưa, nhân dân Tuyên Quang đã thể hiện rõ tinh thần đấu tranh chống chế độ phong kiến phản động, đồng thời luôn cùng các triều đại phong kiến tiến bộ đứng lên chiến đấu chống xâm lược phương Bắc, bảo vệ Tổ quốc. Đặc biệt, Tuyên Quang quê hương cách mạng của cả nước và là vùng đất địa linh nổi bật về văn hóa truyền thống. Trong cách mạng Tháng Tám năm 1945, Tuyên Quang vinh dự được Trung ương Đảng, Bác Hồ chọn làm Thủ đô Khu giải phóng - trung tâm lãnh đạo cả nước, nơi đây diễn ra nhiều sự kiện lịch sử gắn liền với vận mệnh dân tộc: Hội nghị toàn quốc của Đảng, Quốc dân Đại hội Tân Trào… Chín năm trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, Tuyên Quang vinh dự là Thủ đô Kháng chiến, nơi Bác Hồ, Trung ương Đảng, Quốc hội, Chính phủ, Mặt trận và hầu hết các ban, bộ, ngành Trung ương đặt trụ sở ở và làm việc. Nơi đây diễn ra nhiều Đại hội, hội nghị quyết định vận mệnh của dân tộc, như: Tổ chức Đại hội lần thứ II của Đảng, Đại hội thống nhất mặt trận Việt Minh - Liên Việt, Đại hội Anh hùng chiến sỹ thi đua và cán bộ gương mẫu toàn quốc lần thứ nhất… Tuyên Quang còn là nơi ghi dấu quá trình đấu tranh bảo vệ biên giới phía Bắc. Từ các di tích lịch sử cách mạng như lán Nà Nưa, đình Tân Trào đến cột cờ Lùng Cú và mảnh đất Vị Xuyên Anh hùng, tất cả đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của lịch sử, hun đúc truyền thống kiên trung, đoàn kết và vượt khó của nhân dân Tuyên Quang, văn hóa cách mạng chính là “dòng chảy” kế thừa, hòa quyện kết tinh của văn hóa truyền thống dân tộc, có ý nghĩa giáo dục cho các thế hệ vì sự trường tồn của đất nước.
Trải qua hàng ngàn năm chinh phục thiên nhiên, bằng sức lực, trí tuệ, lòng dũng cảm, sự sáng tạo, đồng bào các dân tộc nơi đây đã cải tạo các khu rừng hoang vu thành hệ thống ruộng bậc thang xanh rờn ngô lúa, phát triển trồng trọt và chăn nuôi cùng nhiều nghề thủ công như khai thác, chế biến nông, lâm sản và dược liệu; phát triển nghề thêu, dệt các mặt hàng từ sợi bông, sợi lanh và nhuộm vải; chế ra công cụ lao động, vũ khí, đồ dùng sinh hoạt từ sắt, đồng, song, mây, tre, nứa... cùng với đồ trang sức từ vàng, bạc. Từ trong lao động, chiến đấu, với tình yêu quê hương tha thiết, với đôi bàn tay khéo léo, các dân tộc Tuyên Quang đã sáng tạo, gìn giữ và làm giàu thêm kho tàng văn hóa của mình qua nhiều thế hệ. Những chuyện cổ tích, những câu tục ngữ, ca dao giải thích nguồn gốc dân tộc, phản ánh cuộc sống hằng ngày đầy khát vọng; những làn điệu Then, Gọi Sli, Lượn, Sình Ca; các hội Lồng Tông, Cầu Mùa... và những đường nét tinh xảo, duyên dáng của hoa văn trên những tấm thổ cẩm và đồ trang sức đã thể hiện sinh động, đặc sắc đời sống tinh thần của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền. Tuyên Quang cũng là nơi có nhiều lễ hội độc đáo, như Lễ hội Thành Tuyên, Lễ hội Tam giác mạch, Lồng Tông, Chợ Phong lưu Khâu Vai… Đây là nguồn tài nguyên văn hóa quý giá, được khai thác trong giáo dục nhằm bồi đắp lòng tự hào dân tộc, tỉnh yêu quê hương và ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ.
Từ trong chiến đấu bảo vệ từng tấc đất của quê hương và lao động, sản xuất đã tạo nên cho con người Tuyên Quang những giá trị truyền thống tốt đẹp, đó là tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường, bất khuất, hiếu học, cần cù… Sự đoàn kết, tương thân tương ái là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong đời sống văn hóa tinh thần của người dân Tuyên Quang. Trong những dịp lễ, tết, ngày mùa hay khi khó khăn hoạn nạn, cộng đồng dân tộc anh em luôn sát cánh bên nhau, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau. Những điệu dân ca của các dân tộc vang vọng núi rừng không chỉ là lời ca tiếng hát mà còn là phương tiện gắn kết cộng đồng, lưu giữ những giá trị văn hóa, lịch sử.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, văn hóa, con người Tuyên Quang cũng đối mặt với những thách thức. Làn sóng văn hóa ngoại lai ảnh hưởng ít, nhiều đến lối sống, tư tưởng, đặc biệt là giới trẻ, có nguy cơ làm mai một một số giá trị truyền thống. Sự phát triển kinh tế cũng tiềm ẩn nguy cơ thương mại hóa văn hóa, làm mất đi tính nguyên sơ và thiêng liêng của các di sản. Tuy nhiên, những thách thức này cũng đi kèm với cơ hội lớn. Tuyên Quang sở hữu các di tích lịch sử cách mạng, tiềm năng du lịch sinh thái và văn hóa truyền thống phong phú với cảnh quan thiên nhiên kỳ vỹ, tươi đẹp. Việc phát huy truyền thống cách mạng, phát triển du lịch lịch sử cách mạng, văn hóa và du lịch cộng đồng là đòn bẩy quan trọng để giới thiệu, quảng bá bản sắc văn hóa, con người Tuyên Quang đến với bạn bè trong nước và quốc tế.
Lễ hội Bàn Vương xã Hồ Thầu, tỉnh Tuyên Quang là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia của đồng bào người Dao
Để phát huy truyền thống cách mạng, xây dựng văn hóa con người Tuyên Quang dựa trên bản sắc truyền thống, tỉnh tập trung xây dựng những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trong đó, tập trung chăm lo xây dựng con người Tuyên Quang phát triển toàn diện dựa trên cốt lõi của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong giai đoạn mới. Phát huy truyền thống cách mạng, nét văn hóa, bản chất tốt đẹp hình thành nên đặc điểm riêng của con người Tuyên Quang, đó là "yêu nước, đoàn kết, nghĩa tình, trí tuệ, kỷ cương, sáng tạo”. Xây dựng và từng bước triển khai thực hiện Bộ chỉ số hạnh phúc phù hợp với điều kiện thực tiễn của tỉnh.
Tăng cường công tác giáo dục lịch sử đảng, truyền thống cách mạng trong cán bộ, đảng viên và Nhân dân với hình thức đa dạng, phù hợp, hiệu quả. Đặc biệt, tuyên truyền giáo dục về lịch sử, văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ ngay từ trên ghế nhà trường, duy trì tổ chức các hoạt động về nguồn, văn hóa, văn nghệ, các cuộc thi tìm hiểu về lịch sử cách mạng, lịch sử địa phương, bản sắc văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ văn hóa. Tiếp tục đầu tư bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, các nghề thủ công truyền thống, các loại hình nghệ thuật dân gian. Khuyến khích cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc mình. Xây dựng các sản phẩm du lịch độc đáo, gắn liền với bản sắc văn hóa địa phương, như du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm văn hóa dân tộc. Đồng thời tôn vinh, khuyến khích, khen thưởng các tập thể, cá nhân có đóng góp tích cực trong việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống. Khuyến khích mỗi người dân, đặc biệt là giới trẻ, trở thành những "sứ giả" văn hóa của quê hương Xứ Tuyên.
Nêu cao tinh thần đoàn kết, trung thực, nhân ái, nghĩa tình, bồi đắp cho mỗi người dân, nhất là thế hệ trẻ những giá trị truyền thống tốt đẹp trong ứng xử, lối sống nhân văn, trọng danh dự, sống trách nhiệm với cộng đồng, xã hội, có thế giới quan khoa học, có lý tưởng và khát vọng cống hiến; đề cao dân chủ gắn với thượng tôn pháp luật, sống có tự trọng, có dũng khí đấu tranh đẩy lùi cái xấu, cái ác, tôn vinh cái đẹp, cái tốt trong xã hội. Đấu tranh loại trừ các sản phẩm văn hóa độc hại, các hành vi tiêu cực, vi phạm pháp luật, truyền bá tư tưởng sai trái, lối sống thực dụng, trái thuần phong mỹ tục của dân tộc, ảnh hưởng xấu đến xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam nói chung và con người Tuyên Quang nói riêng.
Xây dựng văn hóa con người Tuyên Quang dựa trên bản sắc truyền thống là một hành trình đòi hỏi sự kiên trì, tâm huyết và sự chung tay của cả cộng đồng. Khi những giá trị văn hóa tốt đẹp của ông cha được gìn giữ và phát huy, con người Tuyên Quang sẽ ngày càng tự tin, giàu bản sắc, đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp xây dựng quê hương và đất nước ngày càng giàu đẹp, văn minh.
Nguyễn Đức