Ngoài các nghi lễ thông thường trong đời người, nam giới người Dao còn phải trải qua lễ cấp sắc. Nghi lễ này là sự công nhận sự trưởng thành cả về thể chất lẫn tinh thần của người đàn ông. Chỉ khi được cấp sắc, vai trò của người đàn ông Dao mới chính thức được cộng đồng, xã hội thừa nhận.
Tại Tuyên Quang, người Dao sinh sống tập trung chủ yếu ở một số xã như: Yên Sơn, Hồng Thái, Lâm Bình, Bạch Xa, Hoàng Su Phì, Yên Minh,Quản Bạ, Thanh Thủy, Hồ Thầu, Bắc Quang… Lễ cấp sắc là một trong những nét văn hóa truyền thống đặc sắc nhất của người Dao. Người Dao quan niệm rằng, phải trải qua lễ cấp sắc thì mới được coi là người đã trưởng thành được tham gia cúng bái, giúp việc cho các thầy cúng thực hiện những nghi lễ tín ngưỡng, được công nhận là con cháu Bàn Vương và khi chết đi mới được đoàn tụ với tổ tiên.
Một nghi lễ trong Lễ cấp sắc của người Dao Áo Dài xã Bắc Quang
Lễ Cấp sắc có rất nhiều nghi lễ như lễ đội đèn, lễ giữ cây đèn, lễ hạ đèn, lễ giao binh, lễ trình Ngọc Hoàng, lễ cấp bản sắc, lễ tạ ơn ma tổ tiên... Người trải qua nghi lễ được thầy cúng cấp cho một bản sắc ghi bằng chữ Nôm Dao nói về lai lịch của người thụ lễ, nguyên do thụ lễ và các điều khuyên răn… Độ tuổi làm lễ cấp sắc ở mỗi ngành Dao một khác. Nhóm Dao Quần trắng, Dao Áo dài, Dao Thanh y là lễ khi thanh niên chưa vợ từ 16-18 tuổi. Các nhóm còn lại làm lễ khi đã có vợ tới 60 tuổi. Trong các gia đình cấp sắc theo thứ tự: Bố trước con sau, anh trước em sau.
Lễ cấp sắc của người Dao có các bậc: 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn. Mỗi cấp yêu cầu số lượng thầy cúng, lễ vật khác nhau. Tùy thuộc số lượng người tham gia lễ cấp sắc mà các gia đình cùng nhau chuẩn bị các lễ vật như: Thóc gạo, lợn gà, hương, giấy, rượu… Lễ vật trong lễ cấp sắc của mỗi ngành Dao khác nhau. Một số họ hoặc chi họ tộc của nhóm Dao Đỏ tiến hành làm lễ khi một gia đình nào đó trong dòng họ có lợn nái đẻ duy nhất hai con lợn đực và phải nuôi chúng ba năm thì mới làm lễ cấp sắc cho những người đàn ông trong dòng tộc. Với người Dao Áo dài, mỗi lần cấp sắc cho một thanh niên thì phải tổ chức ở nhà người thanh niên đó, không làm ở nơi khác. Riêng ngành Dao Đỏ thì vợ người thụ lễ phải dành thời gian một năm hoặc sáu tháng để thêu áo thầy cúng, mũ, đai buộc quanh đầu cho chồng.
Thời gian làm lễ cấp sắc thường diễn ra vào tháng 2 và tháng 12 âm lịch. Cũng có khi vào tháng Giêng. Đó là khoảng thời gian nông nhàn. Ngày tổ chức lễ được chọn kỹ. Chẳng hạn, họ Triệu ở người Dao Đỏ chọn các ngày Dần, Mão; họ Đặng chọn ngày Dần; kiêng không trùng với ngày chết của ông cha. Người thụ lễ nếu có vợ thì vợ phải kiêng một tháng không hò hát, không cãi nhau, không kiện cáo… Gần đến ngày lễ, phải đi mời thầy cúng là người đã trải qua lễ cấp sắc, có kinh nghiệm cúng bái và thông thạo việc hành lễ.
Lễ cấp sắc của người Dao có nhiều nét đặc sắc trong đó phải kể đến hệ thống các tranh thờ khi làm lễ. Phần lớn lễ cấp sắc của người Dao đều có nghi lễ treo tranh. Theo quan niệm của người Dao, khi đã treo tranh có nghĩa là đã có sự hiển diện của các đấng thần linh về chứng giám. Theo các thầy cúng, việc sử dụng tranh đã có từ lâu đời, nhiều thầy cúng giữ được những bức tranh có từ cách đây khoảng ba đến bốn đời. Tranh được cất giữ trong một ống gỗ hoặc ống nứa có trang trí hoa văn, được cất giữ ở vị trí trang trọng trên bàn thờ.
Những bộ trang phục của người thụ lễ cũng như thầy cúng cùng với các thành phần tham gia buổi lễ cũng là một nét đặc sắc tiêu biểu trong lễ cấp sắc. Trang phục của người thụ lễ được chuẩn bị khá công phu. Đó là loại trang phục kiểu nữ, gồm: Một áo dài, một áo ngắn, một đai lưng. Trang phục được thêu nhiều hoa văn sặc sỡ, nhất là chiếc áo dài mặc ngoài. Bộ trang phục thường do chính tay bà mẹ hoặc những người phụ nữ đã hết tuổi sinh đẻ trong dòng tộc đảm nhiệm.
Một nghi lễ trong Lễ cấp sắc của người Dao Áo Dài xã Hồ Thầu
Tùy thuộc từng nhóm Dao, từng cấp bậc mà số lượng thầy cúng có khác nhau. Hiện nay, người Dao Đỏ và người Dao Áo dài thường cấp sắc ở cấp 7 đèn, phải mời 6 thầy cúng. Thầy thứ nhất có nhiệm vụ chỉ đạo chương trình nghi lễ, đảm nhận các tiết mục quan trọng và cấp đạo sắc cho người thụ lễ. Thầy thứ hai có nhiệm vụ hướng dẫn và giúp những người thụ lễ tập múa các bài múa theo quy định của dân tộc Dao. Thầy thứ ba làm các công việc cắt giấy, trang trí và múa. Thầy thứ tư, thầy thứ năm có nhiệm vụ lập chòi, đan lưới… Ngoài ra, còn mời thêm một hoặc hai người đàn ông giúp việc, số thầy cúng trên phải là người ngoài dòng tộc, riêng nhóm Dao Đỏ có thể lấy người trong họ, miễn là không có con tham gia thụ lễ. Trong khi đó ở nhóm Dao Áo dài chỉ có thầy thứ sáu có thể lấy người trong họ, còn các thầy khác nhất thiết phải ngoài họ của người thụ lễ.
Một nét đặc sắc nữa trong lễ cấp sắc của người Dao ở Tuyên Quang là múa hát trong buổi lễ. Buổi cấp sắc nào cũng có một dàn nhạc với các nhạc cụ như: Trống chêm, kèn pí lè, não bạt, chuông lắc, chũm choẹ… Hát của người Dao gọi là “páo dung”. Những câu hát giản dị, mộc mạc thể hiện mong ước mùa màng bội thu, răn dạy đạo lý làm người, ca ngợi cảnh đẹp thiên nhiên, lối ứng xử... Có thể thấy rằng, âm nhạc, múa hát trong lễ cấp sắc của người Dao Tuyên Quang mang tính nhân văn sâu sắc, thể hiện sự biết ơn, kính trọng tổ tiên, thánh thần, không làm điều ác, hòa hợp với thiên nhiên, đoàn kết, gắn bó, yêu thương con người…
Với những giá trị văn hóa độc đáo trong đời sống tâm linh và văn nghệ dân gian đặc sắc, Nghi lễ cấp sắc và hát Páo dung của người Dao Tuyên Quang đã được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Những năm qua, Tuyên Quang đã có nhiều nỗ lực trong việc duy trì Lễ cấp sắc của người Dao trên địa bàn toàn tỉnh như: Thành lập các câu lạc bộ, đội văn nghệ; tổ chức liên hoan văn nghệ quần chúng, hội diễn văn nghệ quần chúng… nhằm đưa các tiết mục mang đậm bản sắc của từng dân tộc đến với đông đảo người dân và du khách… Những hoạt động này không chỉ góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc mà còn mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân./.
Mộc Miên