Vị trí, vai trò và tầm quan trọng đặc biệt của Nghị quyết
Nghị quyết số 80-NQ/TW được ban hành trong bối cảnh đất nước đang chuẩn bị các điều kiện để tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng – dấu mốc quan trọng mở ra kỷ nguyên phát triển mới. Trước đó, trong năm 2025, Đảng ta đã ban hành 07 nghị quyết mang tính đột phá chiến lược trên các lĩnh vực trọng yếu. Nghị quyết về phát triển văn hóa vì vậy không chỉ là một nghị quyết chuyên đề mà còn là mắt xích quan trọng trong tổng thể các chủ trương lớn của Đảng, bảo đảm sự đồng bộ, thống nhất giữa phát triển kinh tế, xây dựng Đảng, củng cố quốc phòng – an ninh và phát triển văn hóa, con người.
Kể từ khi thực hiện công cuộc Đổi mới, Đảng ta luôn quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng và phát triển văn hóa. Nhiều nghị quyết quan trọng đã được ban hành, tiêu biểu như Nghị quyết 05-NQ/TW (1987), Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII (1998), Nghị quyết số 33-NQ/TW (2014)… Các nghị quyết này đã tạo chuyển biến quan trọng trong nhận thức và hành động, góp phần hình thành nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đặt ra những yêu cầu mới. Thế giới đang trong quá trình xác lập trật tự mới với những biến động nhanh chóng, phức tạp, khó lường. Sự cạnh tranh giữa các quốc gia không chỉ diễn ra trên lĩnh vực kinh tế, khoa học – công nghệ hay quân sự mà ngày càng thể hiện rõ trong lĩnh vực văn hóa, đặc biệt là cạnh tranh giá trị, cạnh tranh sức ảnh hưởng của công nghiệp văn hóa và không gian số. Các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị xã hội đang có những biến đổi sâu sắc.
Gian hàng Khuê của Văn Miếu-Quốc Tử Giám
Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 80 xác định rõ yêu cầu: phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược và đồng bộ để khắc phục hạn chế, bất cập, chủ động nắm bắt thời cơ, vượt qua thách thức, thúc đẩy phát triển văn hóa; khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam xứng tầm một quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, có truyền thống văn hiến lâu đời, đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại.
Đây là yêu cầu khách quan của lịch sử dân tộc, đồng thời là khát vọng phát triển của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân trong giai đoạn mới.
Những phát triển mới trong quan điểm và tư duy lý luận về văn hóa
Một trong những nội dung cốt lõi của Nghị quyết 80 là sự phát triển nhận thức lý luận về vị trí, vai trò của văn hóa. Trước đây, các nghị quyết của Đảng đều khẳng định “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội”. Nghị quyết 80 kế thừa quan điểm đó, đồng thời phát triển lên tầm cao mới khi nhiều lần nhấn mạnh: “Văn hóa, con người là nền tảng”, “phát triển văn hóa phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc của sự phát triển đất nước”.
Lễ hội Nhảy lửa của người Pà Thẻn, xã Tân Trịnh, tỉnh Tuyên Quang
Sự phát triển này thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy lý luận. Văn hóa không chỉ được nhìn nhận ở phương diện tinh thần mà còn được xác định là nguồn lực nội sinh quan trọng, là động lực to lớn của phát triển bền vững. Các giá trị văn hóa phải thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống, góp phần nâng cao chất lượng tăng trưởng, củng cố niềm tin xã hội và định hướng hành vi.
Đặc biệt, lần đầu tiên Nghị quyết xác định văn hóa là một trong những “trụ cột” của phát triển, đồng thời là “hệ điều tiết” cho phát triển nhanh và bền vững. Như vậy, cùng với chính trị, kinh tế và xã hội, văn hóa trở thành một trong bốn trụ cột của sự phát triển đất nước. Văn hóa không chỉ song hành mà còn tham gia định hướng, điều chỉnh các quá trình phát triển.
Trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, vai trò điều tiết của văn hóa càng trở nên quan trọng. Pháp luật là công cụ điều chỉnh xã hội bằng chế tài, nhưng văn hóa điều chỉnh bằng chuẩn mực, giá trị và lương tri. Phát huy vai trò điều tiết của văn hóa chính là xây dựng nền tảng đạo đức, hình thành “sức đề kháng” xã hội trước các biểu hiện lệch chuẩn, phản văn hóa.
Nghị quyết cũng phát triển quan điểm “văn hóa phải thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội” với yêu cầu cao hơn: văn hóa phải thấm sâu từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại; phải được tích hợp trong mọi quy hoạch, kế hoạch, đề án, dự án phát triển với tầm nhìn dài hạn và tiêu chuẩn cao, bảo đảm đồng bộ với các chính sách đột phá về kinh tế, giáo dục, khoa học – công nghệ và chuyển đổi số.
Một điểm mới nổi bật khác là yêu cầu phát triển văn hóa “ngang tầm” với chính trị, kinh tế, xã hội. “Ngang tầm” không chỉ là tương xứng về quy mô mà còn là tương xứng về chất lượng, vị thế và khả năng định vị quốc gia. Văn hóa phải thực sự trở thành sức mạnh mềm của đất nước trong kỷ nguyên mới.
Trong bối cảnh cạnh tranh giá trị toàn cầu, Nghị quyết xác định nhiệm vụ xây dựng thế trận an ninh văn hóa, gắn với an ninh con người và chủ quyền văn hóa số. Thế trận này bao gồm: phát huy tối đa giá trị và sức mạnh con người Việt Nam; xử lý hài hòa quan hệ giữa xây và chống, truyền thống và hiện đại, dân tộc và quốc tế; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh từ gia đình, nhà trường, cộng đồng đến không gian số; chủ động hội nhập quốc tế và kiên quyết đấu tranh với thông tin xấu độc, phản văn hóa.
Tầm nhìn mới về mục tiêu và nhiệm vụ phát triển văn hóa trong kỷ nguyên mới
Nghị quyết 80 bao quát toàn diện các lĩnh vực văn hóa, từ xây dựng con người, phát triển văn học, nghệ thuật, công nghiệp văn hóa, bảo tồn di sản, đến xây dựng môi trường văn hóa và hội nhập quốc tế. Điểm nổi bật là việc gắn mục tiêu chất lượng với các chỉ tiêu cụ thể, thể hiện tư duy khoa học – thực tiễn, bảo đảm khả năng đánh giá và kiểm tra kết quả thực hiện.
Xây dựng con người tiếp tục được xác định là trung tâm, cốt lõi và mục tiêu cao nhất của phát triển văn hóa. Nghị quyết nhấn mạnh mối quan hệ biện chứng giữa phát triển văn hóa và xây dựng con người; yêu cầu triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng hành vi, điều chỉnh chuẩn mực xã hội, khắc phục tình trạng lệch chuẩn, loạn chuẩn.
Nghị quyết đặc biệt chú trọng xây dựng môi trường văn hóa nhân văn, lành mạnh, hiện đại; nhấn mạnh yêu cầu xây dựng môi trường thông tin số lành mạnh, làm trong sạch môi trường văn hóa số – một nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa mang tính chiến lược lâu dài trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.
Ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa được xác định là một trong ba đột phá chiến lược. Nghị quyết yêu cầu xây dựng hệ sinh thái văn hóa số; ban hành bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng; hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù để thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa hiện đại.
Ba yếu tố then chốt được xác định đồng bộ gồm: phát triển hạ tầng văn hóa; huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực; nâng cao chất lượng nguồn nhân lực văn hóa. Nghị quyết yêu cầu đầu tư các thiết chế văn hóa quy mô quốc gia, ngang tầm khu vực và quốc tế; tăng đầu tư công có trọng tâm, trọng điểm; thu hút mạnh mẽ nguồn lực xã hội; xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đào tạo đội ngũ cán bộ, chuyên gia, văn nghệ sĩ đáp ứng yêu cầu tiên tiến, hiện đại và đặc thù.
Yêu cầu trọng tâm trong tổ chức triển khai thực hiện
Để Nghị quyết 80 thực sự đi vào cuộc sống, các cấp ủy, tổ chức đảng cần tổ chức học tập, quán triệt nghiêm túc, đa dạng hóa hình thức tuyên truyền, bảo đảm hiểu đúng, hiểu sâu những nội dung mới, cốt lõi.
Cần xây dựng chương trình hành động cụ thể, trung hạn và dài hạn; phát huy vai trò chủ thể của nhân dân, vai trò gương mẫu của cán bộ, đảng viên; huy động sự tham gia tích cực của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, doanh nhân và các tầng lớp nhân dân.
Việc triển khai phải gắn với hoàn thiện thể chế, chính sách; tăng cường kiểm tra, giám sát; kiên trì tổ chức thực hiện đến cùng, tạo chuyển biến rõ nét và thực chất. Mỗi địa phương, đơn vị cần vận dụng sáng tạo Nghị quyết phù hợp với đặc điểm, thế mạnh và bản sắc riêng, gắn phát triển văn hóa với nhiệm vụ chính trị và yêu cầu phát triển của địa phương.
Nghị quyết số 80-NQ/TW là kết tinh của tầm nhìn chiến lược, tư duy đổi mới và khát vọng phát triển của Đảng ta trong kỷ nguyên mới. Với những quan điểm đột phá và hệ thống giải pháp đồng bộ, Nghị quyết tạo nền tảng quan trọng để xây dựng nền văn hóa Việt Nam hiện đại, nhân văn, giàu bản sắc; khơi dậy mạnh mẽ sức mạnh nội sinh của con người Việt Nam; góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong những thập niên tới.
BBT