Đình Thanh La nơi diễn ra cuộc mít tinh tuyên thệ của khởi nghĩa sáng 11/3/1945 và cuộc mít tinh tuyên bố thành lập châu Tự Do và Ủy ban cách mạng lâm thời châu ngày 16/3/1945. Ảnh: Ngọc Chiến
Giữa năm 1944, dưới sự lãnh đạo của Phân khu Nguyễn Huệ, phong trào cách mạng tại các xã Tân Trào, Sơn Dương, Minh Thanh... có nhiều chuyển biến tích cực. Ở đây, chính quyền địch gần như tê liệt, các tổ chức Việt Minh công khai hoạt động, nắm chính quyền.
Ngay sau ngày Nhật đảo chính Pháp ở Đông Dương (ngày 09/3/1945), các tổ chức đảng và các địa phương tại căn cứ địa Việt Bắc đã vận động Nhân dân kết hợp với các đội Cứu quốc quân và Việt Nam Tuyên truyền giải phóng quân chủ động tổ chức khởi nghĩa giành chính quyền. Ngày 10/3/1945, tại khu rừng Khuôn Kẹn (xã Tân Trào) dưới sự chủ tọa của đồng chí Song Hào, Phân khu ủy phân khu Nguyễn Huệ đã họp và nhận định: Thời cơ đã đến, cần nhanh chóng, mạnh dạn hành động “bắt mạch” xem phản ứng của địch, nếu thuận lợi sẽ mở rộng hoạt động tiến lên giành chính quyền. Xã Thanh La (nay là xã Minh Thanh, tỉnh Tuyên Quang) địa phương có cơ sở cách mạng vững chắc được chọn làm nơi khởi nghĩa.
Đêm 10/3/1945, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của đồng chí Tạ Xuân Thu, lực lượng vũ trang cách mạng đã mau lẹ tước vũ khí, bắt bọn tổng lý, hương dõng phải quy phục, giao nộp súng ống, bằng sắc, triện đồng cho nhân dân. Xã Thanh La được hoàn toàn giải phóng ngay trong đêm 10/3/1945, chính quyền nhân dân xã được thành lập.
Sáng 11/3/1945, sau cuộc mít tinh tuyên thệ tại sân đình Thanh La, quân khởi nghĩa với nòng cốt là lực lượng Cứu quốc quân III và tự vệ địa phương cùng đông đảo nhân dân tiến về giải phóng Đăng Châu - huyện lỵ Sơn Dương (nay là xã Sơn Dương). Quân khởi nghĩa tới đâu, các chức sắc trong chính quyền địch đều ra trình diện, giao nộp vũ khí và các loại giấy tờ, bằng sắc cho lực lượng cách mạng. Ta tuyên bố thành lập chính quyền cách mạng ở những nơi đã được giải phóng và cử cán bộ ở lại phụ trách công tác quân sự, làm cố vấn cho chính quyền mới.
Đêm 12, rạng sáng ngày 13/3/1945, ta bao vây, đánh chiếm đồn Đăng Châu -huyện lỵ Sơn Dương (nay là xã Sơn Dương), thu nhiều vũ khí, phá kho thóc của Nhật ở huyện lỵ chia cho Nhân dân. Ngày 14/3/1945, địch tiến công đồn Đăng Châu hòng chiếm lại nhưng bị lực lượng vũ trang ta đánh bại, tiêu diệt và quy hàng hầu hết quân địch, thu nhiều vũ khí. Sau khi Đăng Châu được giải phóng, ngày 16/3/1945 phân khu Nguyễn Huệ tổ chức cuộc mít tinh lớn tại Thanh La, tuyên bố thành lập châu Tự Do và Ủy ban cách mạng lâm thời châu.
Khởi nghĩa Thanh La ngày 10/3/1945 là cuộc khởi nghĩa giành chính quyền đầu tiên của tỉnh Tuyên Quang. Chính quyền cách mạng xã Thanh La, châu Tự Do là một trong những chính quyền cách mạng cấp xã, cấp huyện đầu tiên được thành lập trong toàn quốc. Sau khởi nghĩa Thanh La, đến ngày 11/3/1945 nổ ra cuộc khởi nghĩa Ba Tơ giành thắng lợi mở ra cao trào khởi nghĩa từng phần ở Quảng Ngãi cũng như ở Trung và Nam Trung Kỳ. Như vậy, cho đến trước ngày 12/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động cảu chúng ta, thì đã có hai cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi. Thắng lợi của khởi nghĩa Thanh La gây tiếng vang và tạo thanh thế, góp phần đẩy nhanh cao trào tiến tới tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.
Sau khi khởi nghĩa Thanh La thắng lợi, châu Tự Do thành lập (bao gồm các xã: Tân Trào, Minh Thanh, Sơn Dương…) đã nhanh chóng trở thành căn cứ, trung tâm lãnh đạo quá trình khởi nghĩa giành chính quyền trong toàn tỉnh và các vùng phụ cận. Từ đây, Cứu quốc quân và các đơn vị tự vệ đã chia thành nhiều mũi, tỏa đi các hướng, hỗ trợ, lãnh đạo Nhân dân nổi dậy giành chính quyền, mở rộng vùng giải phóng. Tiếp theo cuộc khởi nghĩa Thanh La (Tuyên Quang), lần lượt các địa phương ở Việt Bắc nổi dậy khởi nghĩa giành chính quyền. Từ tháng 3 đến cuối tháng 5/1945, hầu hết các địa phương của các tỉnh thuộc Việt Bắc đã được giải phóng: Bắc Kạn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Hà Giang.
Thắng lợi của Khởi nghĩa Thanh La với việc giải phóng một vùng đất đai rộng lớn và thành lập chính quyền cách mạng đã tạo điều kiện để Bác Hồ quyết định chuyển từ căn cứ địa Cao Bằng về Tân Trào (Tuyên Quang) chọn đây làm Thủ đô Khu giải phóng để chỉ đạo Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945. Tại Tân Trào, sau khi nghe báo cáo tình hình, Người chỉ thị thành lập Khu giải phóng gồm các tỉnh: Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang, Lạng Sơn và một phần các tỉnh Bắc Giang, Phú Thọ, Vĩnh Yên, Yên Bái. Ngày 04/6/1945, Khu giải phóng Việt Bắc được thành lập. Như vậy, có thể nói, Tân Trào đã đi vào lịch sử từ cuộc khởi nghĩa Thanh La và sự ra đời của châu Tự Do tại khu giải phóng, chính quyền cách mạng được thành lập, Nhân dân được hưởng chế độ mới do cách mạng đem lại. “Nước Việt Nam mới phôi thai từ đó”(1).
Khu giải phóng Việt Bắc được thành lập, Tân Trào thuộc châu Sơn Dương được chọn là trung tâm Khu giải phóng. Từ đây, Tân Trào chính thức trở thành nơi đứng chân cơ quan đầu não lãnh đạo cao trào kháng Nhật, cứu nước trong toàn quốc… Chính tại nơi đây đã diễn ra những sự kiện trọng đại của cách mạng Việt Nam: Hội nghị toàn quốc của Đảng quyết định Tổng khởi nghĩa; Đại hội Quốc dân, quyết định thành lập Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam (tức Chính phủ lâm thời); quyết định quốc kỳ, quốc ca…
81 năm đã qua đi, nhiều sự kiện trọng đại của đất nước đã diễn ra khiến ít người biết đến cuộc khởi nghĩa Thanh La (10/3/1945), song những tiền đề mà cuộc khởi nghĩa tạo ra đã góp phần thúc đẩy phong trào cách mạng của tỉnh Tuyên Quang và cả nước. Thắng lợi của Cuộc khởi nghĩa Thanh La chứng tỏ sự chủ động, sáng tạo trong việc xây dựng lực lượng, nắm bắt thời cơ, lãnh đạo Nhân dân khởi nghĩa giành chính quyền của Phân khu ủy Nguyễn Huệ và sự sớm giác ngộ, lòng nhiệt tình, ủng hộ cách mạng hết lòng, hết sức của nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang.
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 nói chung và cuộc khởi nghĩa Thanh La nói riêng tạo sức bật mới cho dân tộc ta đi tiếp những chặng đường cách mạng, lập thêm nhiều chiến công vang dội, kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống Pháp và kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Khởi nghĩa Thanh La là niềm tự hào, là động lực mạnh mẽ, thôi thúc đảng bộ và nhân dân các dân tộc Tuyên Quang nỗ lực phấn đấu, vươn lên giành thắng lợi trong mọi chặng đường cách mạng; xây dựng, bảo vệ quê hương, xứng đáng với truyền thống Thủ đô Khu giải phóng, Thủ đô kháng chiến.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
(1). Trường Chinh: Dẫn theo Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, sơ thảo, tập I (1920 -1954), Nxb, Sự Thật, Hà Nội, 1981, tr.389.